Vì sao chúng ta dễ lặp lại hành vi tiêu cực của bố mẹ? Tìm hiểu ảnh hưởng của gia đình gốc, mô thức tâm lý và cách thay đổi vòng lặp liên thế hệ.
Bạn có thể từng tự nhủ: “Sau này mình nhất định sẽ không giống bố mẹ”, nhưng rồi trong lúc căng thẳng lại nhận ra mình đang nói, phản ứng hoặc cư xử giống họ. Điều này không nhất thiết có nghĩa bạn “giống bố mẹ về bản chất”. Nhiều hành vi được học rất sớm trong gia đình gốc có thể trở thành phản ứng tự động và tiếp tục ảnh hưởng đến chúng ta khi trưởng thành.
Vì sao tôi biết hành vi của bố mẹ là không tốt nhưng vẫn lặp lại?
Bởi vì “biết một hành vi không tốt” và “có một cách phản ứng khác đã được học đủ vững” là hai chuyện khác nhau.
Trong thời thơ ấu, gia đình là một trong những môi trường đầu tiên mà trẻ học cách yêu thương, giải quyết xung đột, thể hiện tức giận, ứng phó với thất vọng và nhìn nhận bản thân.
Một đứa trẻ không chỉ học từ những gì bố mẹ dạy, mà còn từ những gì bố mẹ làm.
Nếu trong gia đình, mỗi khi xảy ra mâu thuẫn, người lớn thường la hét, im lặng trừng phạt, chỉ trích, né tránh hoặc kiểm soát nhau, trẻ có thể dần học được rằng:
“Đây là cách con người xử lý xung đột.”
Nhiều năm sau, người trưởng thành có thể hoàn toàn hiểu rằng cách ứng xử đó gây tổn thương. Nhưng khi căng thẳng đủ lớn, những phản ứng quen thuộc vẫn có thể xuất hiện trước khi họ kịp lựa chọn một cách ứng xử khác.
Đây là một trong những lý do các mô thức gia đình có thể được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
7 cơ chế khiến chúng ta dễ lặp lại hành vi của bố mẹ
Không có một nguyên nhân duy nhất. Những khuôn mẫu liên thế hệ thường hình thành từ sự tương tác giữa trải nghiệm thời thơ ấu, học tập xã hội, khí chất, môi trường sống, mối quan hệ gắn bó và khả năng điều hòa cảm xúc.
1. Trẻ học bằng cách quan sát bố mẹ
Trẻ em học rất nhiều thông qua quan sát và bắt chước.
Hãy hình dung một đứa trẻ thường xuyên chứng kiến:
Bố tức giận → quát tháo.
Mẹ tổn thương → im lặng nhiều ngày.
Có mâu thuẫn → không ai nói chuyện trực tiếp.
Con mắc lỗi → bị làm nhục thay vì được hướng dẫn sửa lỗi.
Đứa trẻ có thể không thích những điều này. Thậm chí khi lớn lên, trẻ có thể quyết tâm:
“Tôi sẽ không bao giờ giống bố mẹ.”
Nhưng vấn đề là trẻ đã được chứng kiến hàng nghìn lần “không nên làm gì”, trong khi có thể chưa từng được quan sát đủ nhiều “nên làm thế nào”.
Biết rằng quát mắng không tốt chưa đồng nghĩa với biết cách diễn đạt tức giận mà không công kích.
Biết im lặng trừng phạt gây tổn thương chưa đồng nghĩa với biết cách xin một khoảng nghỉ rồi quay lại giải quyết vấn đề.
Đó là khoảng cách giữa nhận thức và kỹ năng.
2. Những gì quen thuộc rất dễ trở thành “bình thường”
Một người có thể không thích môi trường mình lớn lên nhưng vẫn vô thức lấy nó làm hệ quy chiếu.
Ví dụ, nếu từ nhỏ bạn thường xuyên chứng kiến bố mẹ:
- kiểm soát nhau;
- ghen tuông;
- chỉ trích;
- không tôn trọng ranh giới;
- né tránh cảm xúc;
- hoặc chỉ thể hiện tình cảm khi con đạt thành tích,
những điều đó có thể trở nên quen thuộc.
Quen thuộc không có nghĩa là lành mạnh.
Đây là điểm rất quan trọng.
Khi bước vào một mối quan hệ trưởng thành, chúng ta đôi khi không lựa chọn hoàn toàn dựa trên điều tốt nhất cho mình. Những mô thức đã quá quen thuộc có thể ảnh hưởng đến cách chúng ta nhận diện tình yêu, sự gần gũi và xung đột.
3. Khi căng thẳng, con người dễ quay về phản ứng đã được học kỹ nhất
Có lẽ bạn đã từng trải nghiệm điều này.
Khi bình tĩnh, bạn nghĩ:
“Mình sẽ nói chuyện nhẹ nhàng.”
Nhưng khi bị kích động:
“Sao anh lúc nào cũng như vậy?”
Và ngay sau khi câu nói bật ra, bạn chợt nhận ra:
“Trời, câu này giống hệt bố/mẹ mình.”
Điều đó có thể xảy ra vì trong trạng thái cảm xúc mạnh, khả năng suy xét và kiểm soát hành vi có thể giảm xuống. Những phản ứng đã được thực hành hoặc củng cố lâu năm vì thế dễ xuất hiện.
Đó cũng là lý do thay đổi thường cần nhiều hơn lời hứa:
“Từ nay tôi sẽ không làm thế nữa.”
Bạn cần xây dựng một phản ứng thay thế và luyện tập nó đủ nhiều để có thể sử dụng ngay cả khi đang căng thẳng.
4. Bạn có thể đang mang theo những “luật ngầm” của gia đình
Một gia đình không nhất thiết phải nói thành lời nhưng vẫn có thể truyền cho trẻ những quy tắc như:
“Đàn ông không được yếu đuối.”
“Chuyện trong nhà không được kể với người ngoài.”
“Con ngoan không được cãi người lớn.”
“Muốn được công nhận thì phải thành công.”
“Xin lỗi nghĩa là mình thua.”
“Người yêu mình thì phải biết mình muốn gì.”
“Ghen mới là yêu.”
“Bố mẹ hy sinh cho con nên con phải nghe lời.”
Khi những thông điệp này được lặp lại đủ lâu, chúng có thể trở thành niềm tin nền tảng mà một người hiếm khi đặt câu hỏi.
Đến tuổi trưởng thành, chúng có thể ảnh hưởng đến cách người đó làm cha mẹ, yêu đương, kết hôn hoặc đối xử với chính mình.
5. Cách bố mẹ đối xử với bạn có thể trở thành cách bạn đối xử với chính mình
Đây là một dạng lặp lại ít dễ nhận thấy hơn.
Không phải lúc nào chúng ta cũng lặp lại hành vi của bố mẹ với người khác.
Đôi khi chúng ta lặp lại chúng với chính mình.
Nếu ngày nhỏ thường xuyên bị:
“Có thế mà cũng không làm được.”
“Nhìn con nhà người ta đi.”
“Khóc cái gì mà khóc.”
“Con chẳng bao giờ làm bố mẹ hài lòng.”
thì khi trưởng thành, dù bố mẹ không còn ở bên, một giọng nói tương tự có thể tiếp tục xuất hiện:
“Mày đúng là vô dụng.”
“Chưa đủ tốt.”
“Không được yếu đuối.”
“Phải cố thêm nữa.”
Nhà tâm lý có thể gọi quá trình này bằng những cách khác nhau tùy trường phái, nhưng về cơ bản, những đánh giá từ môi trường quan trọng có thể dần được nội tâm hóa.
Khi ấy, chúng ta không cần bố mẹ đứng cạnh để chỉ trích mình nữa.
Chúng ta đã học cách tự làm điều đó.
6. Những tổn thương chưa được xử lý có thể ảnh hưởng đến cách làm cha mẹ
Một ví dụ điển hình là:
Một người từng bị kiểm soát nghiêm ngặt khi còn nhỏ và rất ghét điều đó.
Khi có con, người ấy lại kiểm soát con rất chặt.
Tại sao?
Có thể phía sau hành vi kiểm soát không phải mong muốn làm tổn thương con mà là nỗi sợ:
“Nếu tôi không kiểm soát, con sẽ gặp nguy hiểm.”
“Con thất bại nghĩa là tôi thất bại.”
“Tôi phải đảm bảo mọi thứ đều ổn.”
Như vậy, hành vi có thể giống thế hệ trước nhưng động lực tâm lý bên dưới phức tạp hơn.
Một số nghiên cứu về ngược đãi trẻ em cho thấy nguy cơ truyền tiếp qua thế hệ là có thật, nhưng không phải định mệnh. Phần lớn những người từng trải qua ngược đãi thời thơ ấu không nhất thiết sẽ trở thành người ngược đãi con mình.
Điều này rất quan trọng vì cụm từ “sang chấn liên thế hệ” đôi khi bị sử dụng như thể quá khứ chắc chắn quyết định tương lai.
Nó không phải như vậy.
7. Di truyền cũng có vai trò, nhưng không đơn giản là “gen của bố mẹ”
Một số đặc điểm liên quan đến khí chất, mức độ nhạy cảm với stress, tính bốc đồng hoặc nguy cơ đối với một số rối loạn tâm thần có thành phần di truyền.
Nhưng không tồn tại một “gen khiến bạn cư xử giống bố”.
Hành vi của con người thường là kết quả của sự tương tác phức tạp giữa sinh học và môi trường.
Vì vậy, hai thái cực đều không chính xác:
“Tất cả đều do tuổi thơ.”
hoặc:
“Tôi sinh ra đã thế nên không thay đổi được.”
Thực tế thường nằm ở giữa.
“Sang chấn liên thế hệ” có thực sự tồn tại?
Có bằng chứng cho thấy hậu quả của nghịch cảnh, bạo lực và sang chấn có thể xuất hiện qua nhiều thế hệ thông qua các cơ chế tâm lý, quan hệ, xã hội và có thể cả sinh học.
Tuy nhiên, cần sử dụng khái niệm intergenerational trauma – sang chấn liên thế hệ một cách thận trọng.
Không nên suy luận rằng:
Bố mẹ có sang chấn → con chắc chắn có sang chấn.
Cũng chưa nên giải thích mọi khó khăn tâm lý của một người bằng những thay đổi biểu sinh (epigenetic changes) được “di truyền” từ tổ tiên. Đây là lĩnh vực nghiên cứu phức tạp và bằng chứng ở người vẫn cần được diễn giải cẩn trọng.
Trong thực hành tâm lý, điều hữu ích hơn thường là xem xét những con đường cụ thể:
Bố mẹ đã trải qua điều gì?
↓
Điều đó ảnh hưởng thế nào đến cách họ nuôi dạy và tương tác với con?
↓
Đứa trẻ học được điều gì về bản thân và các mối quan hệ?
↓
Những niềm tin và phản ứng ấy đang ảnh hưởng thế nào đến cuộc sống hiện tại?
↓
Điều gì có thể được thay đổi từ thế hệ này?
Cách tiếp cận này giúp chúng ta chuyển từ câu hỏi “Ai là người có lỗi?” sang “Mô thức nào đang cần được thay đổi?”
Vì sao tôi rất ghét một đặc điểm của bố mẹ nhưng cuối cùng lại trở nên giống họ?
Đây có thể là trải nghiệm khiến nhiều người hoang mang nhất.
Bạn từng ghét việc bố nóng tính nhưng bây giờ lại quát con.
Bạn từng ghét mẹ kiểm soát nhưng giờ lại kiểm tra điện thoại của người yêu.
Bạn từng ghét bố mẹ dùng sự im lặng để trừng phạt nhau nhưng mỗi khi xung đột, bạn cũng biến mất.
Nghịch lý này không có nghĩa bạn giả tạo.
Một cách giải thích là:
Bạn đã biết rất rõ mình không muốn trở thành ai, nhưng chưa chắc đã học được mình muốn trở thành người như thế nào.
Ví dụ, mục tiêu:
“Tôi sẽ không quát con.”
vẫn chưa trả lời được:
“Khi con chống đối và tôi cực kỳ tức giận, tôi sẽ làm gì thay thế?”
Chính câu hỏi thứ hai mới tạo ra thay đổi.
Làm thế nào để ngừng lặp lại hành vi tiêu cực của bố mẹ?
Mục tiêu không phải xóa bỏ toàn bộ ảnh hưởng của gia đình. Điều khả thi hơn là biến những phản ứng vô thức thành những lựa chọn có ý thức.
1. Xác định chính xác mô thức bạn đang lặp lại
Đừng dừng ở câu:
“Tôi giống bố.”
Hãy cụ thể hơn:
“Khi cảm thấy không được tôn trọng, tôi tăng giọng.”
Hoặc:
“Khi sợ người yêu rời bỏ, tôi kiểm soát họ.”
Hoặc:
“Khi con làm sai, tôi lập tức chỉ trích thay vì hướng dẫn.”
Càng xác định rõ hành vi, bạn càng dễ thay đổi.
Một công thức đơn giản là:
Tình huống → Cảm xúc → Suy nghĩ → Hành vi → Hậu quả
Ví dụ:
Con không nghe lời
→ tức giận
→ “Nó không coi mình ra gì”
→ quát mắng
→ con sợ và im lặng
→ mình cảm thấy tội lỗi.
Việc nhìn thấy toàn bộ chuỗi này giúp tìm ra điểm có thể can thiệp.
2. Tìm hiểu điều gì nằm phía sau hành vi
Đừng chỉ hỏi:
“Tại sao tôi lại làm thế?”
Hãy thử:
“Ngay trước khi làm vậy, tôi đang sợ điều gì?”
Phía sau sự kiểm soát có thể là nỗi sợ mất người mình yêu.
Phía sau cơn giận có thể là cảm giác bị coi thường.
Phía sau sự cầu toàn có thể là nỗi sợ thất bại.
Phía sau việc luôn làm hài lòng người khác có thể là niềm tin:
“Nếu người khác không hài lòng với mình, mình sẽ bị bỏ rơi.”
Hiểu chức năng của hành vi không phải để biện minh cho nó.
Hiểu để thay đổi.
3. Nhận diện những câu nói của bố mẹ đang sống trong đầu mình
Hãy thử viết xuống:
“Trong gia đình tôi, một người tốt phải…”
“Khi mắc lỗi, tôi thường tự nói…”
“Tôi cảm thấy có lỗi khi…”
“Điều tôi sợ nhất khi người khác tức giận với mình là…”
Sau đó hỏi:
“Đây thực sự là giá trị tôi lựa chọn hay là quy tắc tôi được học từ gia đình?”
Không phải mọi giá trị từ bố mẹ đều cần loại bỏ.
Mục tiêu là lựa chọn lại chúng một cách có ý thức.
4. Đừng chỉ loại bỏ hành vi cũ – hãy xây dựng hành vi thay thế
Đây là bước rất quan trọng.
Thay vì:
“Không được nổi nóng.”
hãy xây dựng:
“Khi nhận thấy mình sắp mất kiểm soát, tôi sẽ tạm dừng cuộc nói chuyện và quay lại sau khi bình tĩnh hơn.”
Thay vì:
“Không kiểm soát người yêu.”
hãy tập:
“Tôi sẽ nói rõ điều khiến mình bất an thay vì kiểm tra hoặc buộc người kia chứng minh.”
Thay vì:
“Không chỉ trích con.”
hãy tập:
“Tôi sẽ mô tả hành vi cần thay đổi mà không hạ thấp con người của trẻ.”
Não cần một con đường mới, không chỉ một biển báo “cấm đi đường cũ”.
5. Học cách “sửa chữa” sau khi bạn vẫn lặp lại hành vi cũ
Thay đổi hiếm khi diễn ra hoàn hảo.
Bạn vẫn có thể mất bình tĩnh.
Điểm khác biệt là sau đó bạn có thể nhận trách nhiệm:
“Lúc nãy bố đã quát con. Bố tức giận nhưng việc quát con như vậy là không phù hợp. Bố xin lỗi. Lần sau bố sẽ cố gắng dừng lại trước khi nói.”
Xin lỗi không làm giảm vai trò của cha mẹ.
Ngược lại, trẻ được chứng kiến một điều rất quan trọng mà có thể chính bạn từng thiếu:
Con người có thể mắc lỗi, chịu trách nhiệm và sửa chữa mối quan hệ.
Có cần phải trách bố mẹ để chữa lành không?
Không nhất thiết.
Một trong những mục tiêu quan trọng của trị liệu không phải là tìm ra một “bị cáo” cho mọi vấn đề hiện tại.
Bố mẹ của bạn cũng có thể từng lớn lên trong một gia đình mà họ bị đối xử tương tự.
Có thể ông ngoại từng đánh mẹ.
Mẹ lại thường xuyên la mắng bạn.
Và bây giờ bạn nhận ra mình bắt đầu la mắng con.
Hiểu chuỗi này có thể tạo ra lòng trắc ẩn.
Nhưng hiểu không đồng nghĩa với hợp thức hóa.
Một người có quá khứ khó khăn vẫn cần chịu trách nhiệm đối với hành vi gây tổn thương của mình.
Hai điều có thể đồng thời đúng:
“Tôi hiểu vì sao bố mẹ trở thành như vậy.”
và
“Tôi không muốn tiếp tục cách ứng xử đó.”
Đây có thể là điểm bắt đầu để vòng lặp dừng lại.
Khi nào những mô thức gia đình cần được hỗ trợ tâm lý?
Không phải cứ nhận thấy mình giống bố mẹ là cần trị liệu.
Bạn nên cân nhắc gặp nhà tâm lý hoặc bác sĩ khi các mô thức này lặp đi lặp lại dù đã cố gắng thay đổi; gây xung đột nghiêm trọng trong hôn nhân hoặc gia đình; khiến bạn khó kiểm soát cơn giận; ảnh hưởng đáng kể đến việc nuôi dạy con; đi kèm lo âu, trầm cảm, mất ngủ, ký ức sang chấn hoặc né tránh; hoặc khiến bạn thường xuyên cảm thấy mình không thể kiểm soát hành vi.
Nếu có hành vi bạo lực, đe dọa hoặc nguy cơ gây tổn thương cho bản thân hay người khác, ưu tiên trước hết là tạo khoảng cách an toàn và tìm kiếm hỗ trợ trực tiếp phù hợp.
Việc đánh giá chuyên môn cũng giúp phân biệt giữa một thói quen học được trong gia đình, khó khăn điều hòa cảm xúc và một vấn đề sức khỏe tâm thần cần được can thiệp cụ thể.
Trị liệu tâm lý có thể giúp phá vỡ vòng lặp liên thế hệ như thế nào?
Trị liệu không thể thay đổi những gì đã xảy ra trong tuổi thơ, nhưng có thể giúp thay đổi cách những trải nghiệm đó đang tác động đến hiện tại.
Tùy vấn đề của từng người, quá trình trị liệu có thể giúp:
- nhận diện những niềm tin và mô thức quan hệ hình thành từ gia đình gốc;
- hiểu các yếu tố kích hoạt cảm xúc;
- phát triển kỹ năng điều hòa cảm xúc và giải quyết xung đột;
- thay đổi những cách suy nghĩ và hành vi không còn phù hợp;
- thiết lập ranh giới;
- xử lý các triệu chứng liên quan sang chấn khi có chỉ định;
- xây dựng cách giao tiếp và nuôi dạy con khác với thế hệ trước.
Không có một phương pháp duy nhất mang tên “trị liệu sang chấn liên thế hệ” phù hợp với tất cả mọi người. Hướng can thiệp nên được lựa chọn dựa trên vấn đề thực tế và đánh giá của chuyên gia.
Góc nhìn Thân – Tâm tại Văn phòng Tâm lý Men’s Health
Những khuôn mẫu được hình thành trong gia đình không chỉ ảnh hưởng đến cảm xúc và các mối quan hệ. Stress kéo dài có thể đi cùng mất ngủ, mệt mỏi, khó tập trung, giảm ham muốn hoặc những khó khăn khác về sức khỏe. Ngược lại, vấn đề thể chất cũng có thể làm tăng căng thẳng tâm lý và xung đột trong gia đình.
Vì vậy, không nên mặc định rằng mọi biểu hiện đều “do tâm lý”.
Văn phòng Tâm lý Men’s Health thuộc hệ sinh thái Trung tâm Sức khỏe Nam giới Men’s Health do TS.BS.CK2 Trà Anh Duy sáng lập. Với góc nhìn kết hợp giữa bác sĩ và nhà tâm lý, việc chăm sóc hướng đến cả những biểu hiện của cơ thể lẫn cảm xúc, hành vi, mối quan hệ và hoàn cảnh sống.
Mô hình Thân – Tâm kết hợp có thể đặc biệt hữu ích khi khó khăn tâm lý xuất hiện đồng thời với mất ngủ, stress kéo dài, vấn đề sức khỏe nam giới hoặc khó khăn tình dục. Việc phối hợp đánh giá y khoa và tâm lý khi phù hợp giúp nhìn nhận vấn đề toàn diện hơn, đồng thời tôn trọng sự riêng tư, an toàn và bảo mật của mỗi người.
Lặp lại hành vi của bố mẹ – Những câu hỏi thường gặp
Tại sao càng ghét tính cách của bố mẹ tôi càng dễ trở nên giống họ?
Một phần có thể vì đó là mô hình hành vi bạn được quan sát nhiều nhất khi lớn lên. Biết một cách ứng xử không tốt chưa đồng nghĩa bạn đã học được cách phản ứng thay thế, đặc biệt trong lúc căng thẳng.
Hành vi tiêu cực của bố mẹ có di truyền sang con không?
Không theo cách đơn giản như “di truyền một hành vi”. Một số đặc điểm khí chất và nguy cơ tâm lý có thành phần di truyền, nhưng hành vi còn chịu ảnh hưởng lớn từ học tập, môi trường, trải nghiệm và các mối quan hệ.
Sang chấn liên thế hệ có thể chấm dứt không?
Có thể thay đổi những mô thức được truyền qua gia đình. Nhận diện chúng, học kỹ năng mới, xây dựng quan hệ an toàn và tìm kiếm trị liệu khi cần đều có thể góp phần làm gián đoạn vòng lặp.
Tôi từng bị bố mẹ đánh, liệu tôi có trở thành người bố/mẹ bạo lực không?
Không thể kết luận như vậy. Trải nghiệm ngược đãi thời thơ ấu có thể làm tăng một số nguy cơ nhưng không quyết định rằng một người sẽ ngược đãi con mình. Nhận thức về mô thức, hỗ trợ xã hội và khả năng điều hòa cảm xúc đều có thể tạo ra khác biệt.
Tôi đã nhận ra vấn đề nhưng tại sao vẫn không thay đổi được?
Nhận thức là bước đầu, nhưng hành vi lâu năm thường mang tính tự động. Thay đổi cần xác định yếu tố kích hoạt, luyện tập phản ứng thay thế và lặp lại đủ nhiều để phản ứng mới trở nên dễ tiếp cận hơn.
Tôi có cần tha thứ cho bố mẹ để không lặp lại sai lầm của họ?
Không. Tha thứ là lựa chọn cá nhân. Bạn có thể hiểu ảnh hưởng của quá khứ, thiết lập ranh giới và lựa chọn cách sống khác mà không bắt buộc phải tha thứ.
Làm thế nào để biết mình đang thực sự thay đổi?
Thay đổi không nhất thiết có nghĩa bạn không bao giờ phản ứng theo cách cũ nữa. Một dấu hiệu quan trọng là bạn nhận ra sớm hơn, dừng lại nhanh hơn, chịu trách nhiệm khi mắc lỗi và ngày càng có nhiều lựa chọn khác thay cho phản ứng tự động.
Kết luận
Có lẽ điều đáng sợ nhất khi nhận ra mình đang lặp lại hành vi của bố mẹ là suy nghĩ:
“Cuối cùng mình cũng trở thành người mà mình từng không muốn trở thành.”
Nhưng nhận ra một mô thức không phải bằng chứng rằng bạn đã bị quá khứ định đoạt. Ngược lại, khả năng quan sát nó chính là điều kiện quan trọng để bắt đầu thay đổi.
Bạn không lựa chọn gia đình mình sinh ra. Bạn cũng không lựa chọn những bài học đầu tiên mà mình tiếp nhận khi còn nhỏ.
Nhưng khi trưởng thành, bạn có thể dần học lại cách thể hiện tức giận mà không làm tổn thương, yêu thương mà không kiểm soát, đặt ranh giới mà không cần trừng phạt và sửa chữa mối quan hệ sau những lần mắc lỗi.
Phá vỡ vòng lặp liên thế hệ không có nghĩa là trở thành một người hoàn toàn khác với bố mẹ.
Đó là quá trình giữ lại những điều có giá trị, nhận diện những điều từng gây tổn thương và chủ động không truyền chúng sang mối quan hệ hoặc thế hệ tiếp theo.
