Trầm cảm có thể gây mệt mỏi, giảm động lực và cảm giác cơ thể chậm lại, khiến ngay cả tắm rửa, ăn uống hay ra khỏi giường cũng trở nên khó khăn.
Một trong những biểu hiện dễ bị hiểu lầm nhất của trầm cảm là cảm giác “không còn sức để làm gì”. Người đang trải qua trầm cảm có thể biết mình cần tắm, ăn sáng, trả lời một tin nhắn hay bước ra khỏi giường nhưng việc bắt đầu lại nặng nề đến bất thường. Đây không đơn thuần là lười biếng hay thiếu ý chí. Mệt mỏi và giảm năng lượng là những triệu chứng được công nhận của trầm cảm, có thể liên quan đến giấc ngủ, động lực, hoạt động vận động, hệ thống stress và nhiều quá trình sinh học – tâm lý tương tác với nhau.
Trầm cảm có thực sự khiến cơ thể mất sức không?
Có. Cảm giác kiệt sức trong trầm cảm là một triệu chứng thực sự, không chỉ là cách nói ẩn dụ cho tâm trạng buồn.
WHO liệt kê cảm giác rất mệt hoặc thiếu năng lượng trong nhóm triệu chứng có thể xuất hiện ở người trầm cảm. NIMH cũng mô tả các biểu hiện gồm mệt mỏi, thiếu năng lượng hoặc cảm giác bản thân bị “chậm lại”.
Ở mức độ rõ rệt, một người có thể cảm thấy việc bước ra khỏi giường, đánh răng, tắm, thay quần áo hoặc chuẩn bị một bữa ăn đơn giản đòi hỏi lượng nỗ lực lớn hơn rất nhiều so với trước.
Điều đáng chú ý là cảm giác này không nhất thiết đồng nghĩa cơ bắp đã thực sự mất hoàn toàn sức mạnh. Một người có thể vẫn đủ sức về mặt cơ học để đi bộ hoặc nâng một vật, nhưng khả năng huy động bản thân để bắt đầu và duy trì hoạt động lại suy giảm đáng kể.
Nói cách khác, câu “tôi không có sức” trong trầm cảm đôi khi bao gồm cả thể lực chủ quan, động lực, tốc độ xử lý, khả năng tập trung và khả năng huy động hành vi.
Đó là lý do việc nói với người đang trầm cảm rằng “chỉ cần cố đứng dậy là được” thường bỏ qua phần khó nhất của vấn đề.
Vì sao ngay cả đánh răng hay tắm cũng trở thành một “nhiệm vụ lớn”?
Một hoạt động tưởng như đơn giản thực ra đòi hỏi não thực hiện nhiều bước liên tiếp.
Để tắm, bạn phải nhận ra mình cần tắm, quyết định đứng lên, chuyển sự chú ý khỏi việc đang làm, đi đến phòng tắm, chuẩn bị đồ, bắt đầu từng thao tác rồi duy trì hoạt động cho đến khi hoàn thành.
Khi khỏe mạnh, chuỗi hành động này diễn ra gần như tự động nên chúng ta ít nhận thấy lượng xử lý phía sau.
Trong trầm cảm, nhiều chức năng liên quan có thể đồng thời suy giảm: năng lượng thấp, khả năng tập trung giảm, quyết định trở nên khó khăn, động lực yếu đi và tốc độ tâm thần – vận động có thể chậm lại. NIMH ghi nhận cả giảm năng lượng, khó tập trung và khó đưa ra quyết định trong các biểu hiện thường gặp của trầm cảm.
Vì vậy, một nhiệm vụ nhỏ có thể được trải nghiệm như một chuỗi quá nhiều bước.
Người ngoài nhìn thấy “chỉ cần tắm 10 phút”.
Người đang trầm cảm có thể cảm nhận: “Tôi thậm chí không biết làm sao để bắt đầu”.
Não không chỉ xử lý niềm vui mà còn phải quyết định liệu một hành động có “đáng công” hay không
Động lực không đơn giản là vấn đề ý chí. Não liên tục đánh giá một hành động sẽ tốn bao nhiêu công sức và phần thưởng nhận được có đáng với nỗ lực đó hay không.
Các nghiên cứu về hệ thống động lực cho thấy dopamine, đặc biệt những mạch liên quan đến hạch nền và nucleus accumbens, tham gia vào khả năng huy động nỗ lực để đạt mục tiêu. Sự rối loạn của các quá trình này được nghiên cứu trong các biểu hiện như anergia, mệt mỏi, giảm hoạt hóa hành vi và chậm vận động ở trầm cảm.
Điều này không có nghĩa trầm cảm đơn giản là “thiếu dopamine”. Cơ chế của bệnh phức tạp hơn rất nhiều và không thể quy về một chất dẫn truyền thần kinh duy nhất.
Nhưng khái niệm này giúp giải thích một trải nghiệm rất phổ biến.
Khi khỏe mạnh, bộ não có thể đánh giá việc đi tắm là nhiệm vụ ít tốn công và có lợi ích đủ rõ nên gần như tự động thực hiện.
Trong một giai đoạn trầm cảm, “chi phí nỗ lực” có thể được cảm nhận lớn hơn trong khi giá trị phần thưởng lại giảm.
Bạn biết tắm xong có thể dễ chịu hơn, nhưng cảm giác dễ chịu đó không đủ mạnh để thúc đẩy hành vi.
Kết quả là khoảng cách giữa “biết mình nên làm” và “có thể bắt đầu làm” trở nên rất lớn.
Anhedonia khiến hoạt động không còn tạo ra năng lượng tâm lý như trước
Một trong những triệu chứng cốt lõi của trầm cảm là mất hoặc giảm hứng thú và khả năng cảm nhận niềm vui. WHO xem mất hứng thú hoặc niềm vui là một trong những biểu hiện trung tâm của một giai đoạn trầm cảm.
Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến động lực.
Thông thường, một người đi làm vì có cảm giác hoàn thành, gặp bạn bè vì vui, tập thể thao vì cơ thể dễ chịu sau đó hoặc nấu ăn vì thích món ăn mình chuẩn bị.
Những phần thưởng nhỏ ấy cung cấp động lực cho hành vi.
Trong trầm cảm, chúng có thể trở nên rất yếu.
Bạn hoàn thành công việc nhưng không cảm thấy thành tựu. Đi chơi nhưng chỉ muốn về nhà. Ăn món từng yêu thích nhưng không thấy ngon. Người thân quan tâm nhưng bản thân khó cảm nhận sự ấm áp như trước.
Khi phần thưởng tâm lý của hoạt động suy giảm, não có ít lý do hơn để huy động nỗ lực.
Một vòng lặp có thể bắt đầu: ít cảm thấy phần thưởng → ít hoạt động → ít cơ hội trải nghiệm điều tích cực → động lực tiếp tục giảm.
Chậm tâm thần – vận động có thể khiến cả suy nghĩ lẫn cơ thể trở nên nặng nề
Một số người trầm cảm không chỉ cảm thấy mệt mà còn thực sự trở nên chậm hơn.
Hiện tượng này thường được gọi là psychomotor retardation, tức chậm tâm thần – vận động. Các biểu hiện có thể gồm cử động chậm, nói chậm, thời gian phản hồi dài hơn hoặc cảm giác suy nghĩ trở nên nặng nề.
Fatigue, mất năng lượng và psychomotor slowing đều nằm trong những biểu hiện đã được ghi nhận của trầm cảm.
Người trải qua có thể mô tả:
“Tôi cảm giác chân tay nặng như chì.”
“Não tôi chạy rất chậm.”
“Muốn đứng lên nhưng cơ thể như không nghe lời.”
“Tôi phải mất rất lâu mới làm được một việc đơn giản.”
Đây là lý do một số trường hợp trầm cảm nặng nhìn từ bên ngoài có vẻ giống một người đang cực kỳ kiệt sức về thể chất.
Giấc ngủ bị rối loạn khiến nguồn năng lượng càng suy giảm
Trầm cảm và giấc ngủ có mối quan hệ hai chiều.
Một số người khó vào giấc, thức nhiều lần hoặc tỉnh rất sớm. Người khác lại ngủ quá nhiều nhưng vẫn cảm thấy không được phục hồi. WHO và NIMH đều ghi nhận thay đổi giấc ngủ là triệu chứng thường gặp của trầm cảm.
Điều này tạo ra một vấn đề rất thực tế.
Nếu một người đã mất năng lượng vì trầm cảm nhưng đồng thời ngủ không đủ hoặc giấc ngủ kém chất lượng, khả năng tập trung, kiểm soát cảm xúc và huy động cơ thể vào ngày hôm sau càng giảm.
Người đó bắt đầu trì hoãn công việc vì quá mệt.
Công việc tồn đọng làm stress tăng.
Stress khiến tối đó tiếp tục khó ngủ.
Ngày hôm sau cơ thể lại mệt hơn.
Vòng lặp “trầm cảm – rối loạn giấc ngủ – mệt mỏi – giảm hoạt động – stress” có thể khiến người bệnh cảm thấy mình ngày càng mất thể lực, dù vấn đề không nằm ở một nguyên nhân duy nhất.
Ngủ 10–12 tiếng vẫn mệt có phải bất thường không?
Có thể xảy ra trong trầm cảm, nhưng không nên mặc định nguyên nhân là trầm cảm.
Một số người có xu hướng ngủ nhiều hơn trong giai đoạn trầm cảm. Tuy nhiên, số giờ nằm trên giường không đồng nghĩa với một giấc ngủ phục hồi tốt.
Đồng thời, buồn ngủ ban ngày và mệt dù ngủ nhiều cũng có thể liên quan đến các rối loạn giấc ngủ, đặc biệt ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn. NICE lưu ý buồn ngủ ban ngày có thể gợi ý sleep apnoea hoặc một rối loạn giấc ngủ khác.
Điều này đặc biệt đáng lưu ý ở người ngáy lớn, có những khoảng ngưng thở khi ngủ được người khác quan sát thấy, thức dậy đau đầu hoặc buồn ngủ nghiêm trọng ban ngày.
Vì vậy, nếu một người ngủ rất lâu nhưng liên tục kiệt sức, không nên chỉ nói “do tâm lý”.
Stress kéo dài và hệ thống cortisol có liên quan thế nào?
Trục hạ đồi – tuyến yên – tuyến thượng thận, thường gọi là trục HPA, là một trong những hệ thống giúp cơ thể phản ứng với stress. Cortisol nằm trong hệ thống này và tham gia điều hòa năng lượng, miễn dịch cũng như nhiều hoạt động sinh lý khác.
Nghiên cứu cho thấy sự rối loạn điều hòa của trục HPA có liên quan đến một số dạng trầm cảm và stress kéo dài. Tuy nhiên, không phải tất cả người trầm cảm đều có “cortisol cao”, và xét nghiệm một giá trị cortisol đơn lẻ không thể dùng để chẩn đoán nguyên nhân mệt mỏi trong trầm cảm.
Điều quan trọng hơn là hệ thống stress có thể bị điều hòa bất thường.
Một người sống nhiều tháng trong căng thẳng, mất ngủ, suy nghĩ tiêu cực và giảm khả năng phục hồi có thể cảm thấy cơ thể luôn phải tiêu tốn nguồn lực để duy trì hoạt động.
Cảm giác kiệt sức khi đó không thể giải thích bằng một hormone duy nhất.
Viêm có phải nguyên nhân khiến người trầm cảm mất năng lượng?
Viêm đang được nghiên cứu như một trong nhiều cơ chế có thể liên quan đến trầm cảm, đặc biệt các triệu chứng như mệt mỏi, giảm động lực và chậm vận động ở một số nhóm người.
Các nghiên cứu về tín hiệu miễn dịch cho thấy cytokine viêm có thể tác động đến hệ thần kinh và các mạch dopamine liên quan đến động lực, đồng thời liên quan đến những biểu hiện như anhedonia, mệt mỏi và psychomotor slowing.
Nhưng cần diễn giải thận trọng.
Không phải mọi người trầm cảm đều có tình trạng “viêm não”, và hiện không có cơ sở để người bệnh tự xét nghiệm các chỉ số viêm rồi dựa vào đó xác định mình có trầm cảm hay không.
Trầm cảm là tình trạng đa yếu tố. Miễn dịch chỉ là một trong nhiều lĩnh vực đang được nghiên cứu cùng với hệ thống stress, dẫn truyền thần kinh, giấc ngủ, di truyền, môi trường và các quá trình tâm lý.
Chính việc suy nghĩ cũng có thể tiêu hao rất nhiều nguồn lực
Trầm cảm thường đi cùng những dòng suy nghĩ lặp đi lặp lại.
“Tại sao mình lại như vậy?”
“Mình đã làm sai điều gì?”
“Ngày mai sẽ ra sao?”
“Tại sao mình không thể làm được những việc người khác làm bình thường?”
Một người có thể nằm yên hàng giờ nhưng tâm trí không hề nghỉ ngơi.
Khi khả năng tập trung và đưa ra quyết định đồng thời suy giảm, những việc rất nhỏ cũng có thể tạo ra “quá tải nhận thức”. NIMH ghi nhận khó tập trung, khó ghi nhớ và khó ra quyết định là những triệu chứng có thể xuất hiện trong trầm cảm.
Vì vậy, người bệnh đôi khi tránh bắt đầu công việc không chỉ vì mệt mà còn vì việc lựa chọn từng bước đã trở nên quá khó.
Chọn quần áo nào.
Ăn món gì.
Trả lời email nào trước.
Có nên gọi điện lại hay không.
Khi hàng chục quyết định nhỏ đều trở nên nặng nề, một người có thể kết thúc ngày mà gần như chưa làm được gì nhưng vẫn cảm giác mình đã kiệt sức.
Ít vận động lại làm cơ thể yếu hơn: một vòng lặp dễ hình thành
Khi năng lượng thấp, người bệnh tự nhiên giảm vận động.
Họ nằm nhiều hơn, ít đi bộ, ngừng tập thể thao và giảm những hoạt động xã hội.
Trong ngắn hạn, nghỉ ngơi có thể cần thiết. Nhưng nếu tình trạng kéo dài, giảm hoạt động có thể làm thể lực suy giảm thêm.
Khi đó, một cầu thang vốn dễ đi trở nên mệt hơn. Đi bộ một đoạn ngắn cũng khiến cơ thể cảm giác nặng. Chính trải nghiệm này lại củng cố suy nghĩ: “Tôi thực sự không còn sức làm gì”.
Đây là một trong những lý do hoạt hóa hành vi được WHO đưa vào các can thiệp tâm lý có bằng chứng cho trầm cảm. Mục tiêu không phải bắt người bệnh “vận động để vui lên” mà là từng bước khôi phục những hoạt động có ý nghĩa và phá vòng lặp giữa giảm tâm trạng, giảm hoạt động và giảm phần thưởng.
Mất năng lượng do trầm cảm không phải là lười biếng
Lười thường mô tả việc một người có khả năng thực hiện một việc nhưng không muốn bỏ công sức cho nó trong một tình huống cụ thể.
Trầm cảm có thể ảnh hưởng rộng hơn rất nhiều.
Người bệnh thường không chỉ trì hoãn những việc khó chịu mà còn mất khả năng bắt đầu cả những việc họ thực sự muốn làm.
Họ muốn gặp bạn bè nhưng không đủ sức chuẩn bị.
Muốn chơi với con nhưng cảm thấy cơ thể quá mệt.
Muốn hoàn thành công việc vì biết hậu quả nếu không làm, nhưng vẫn không thể tập trung.
Muốn tắm vì biết mình sẽ dễ chịu hơn sau đó, nhưng vẫn nằm bất động.
Sự khác biệt quan trọng là người trầm cảm thường đau khổ chính vì mình không thể làm những việc đó.
Nói “bạn chỉ đang lười” không làm tăng năng lượng mà có thể bổ sung thêm cảm giác tội lỗi và vô giá trị, vốn đã có thể xuất hiện trong trầm cảm.
Tại sao nghỉ ngơi mãi mà vẫn không hồi phục?
Mệt mỏi thông thường sau một ngày làm việc thường cải thiện đáng kể sau ngủ hoặc nghỉ.
Mệt mỏi trong trầm cảm có thể không vận hành như vậy vì nguồn gốc của nó không đơn thuần là cơ bắp đã làm việc quá nhiều.
Giấc ngủ có thể đang rối loạn. Hệ thống động lực và phần thưởng có thể hoạt động khác trước. Stress vẫn tồn tại. Một lượng lớn nguồn lực nhận thức đang bị tiêu tốn bởi suy nghĩ lặp lại. Người bệnh cũng có thể ngày càng ít vận động.
Vì vậy, nằm cả ngày đôi khi không tạo ra cảm giác “sạc đầy pin”.
Thậm chí sau nhiều giờ nằm, một người vẫn có thể cảm thấy nặng nề và tội lỗi vì mình chưa làm được gì.
Điều này không có nghĩa nên bắt người trầm cảm hoạt động liên tục. Thay vào đó, cần cân bằng giữa nghỉ ngơi phù hợp và từng bước quay lại hoạt động theo khả năng.
Vì sao người trầm cảm có ngày làm được nhiều việc, ngày khác gần như không thể ra khỏi giường?
Triệu chứng trầm cảm không nhất thiết giữ nguyên cường độ mỗi ngày.
Giấc ngủ đêm trước, mức stress, lịch làm việc, sức khỏe thể chất, hỗ trợ xã hội và chính mức độ của giai đoạn trầm cảm có thể khiến năng lượng dao động.
Một ngày người bệnh có thể đi làm được không có nghĩa ngày hôm sau họ “cố tình không cố gắng”.
Tương tự, việc một người vẫn có thể cười, đi làm hoặc tập thể thao trong một số thời điểm không loại trừ trầm cảm.
Việc đánh giá cần dựa trên mô hình triệu chứng tổng thể, thời gian kéo dài và mức độ ảnh hưởng đến cuộc sống chứ không dựa vào một ngày hoạt động tốt hoặc xấu. NICE khuyến nghị đánh giá trầm cảm toàn diện, xem xét triệu chứng, mức độ suy giảm chức năng, diễn tiến và hoàn cảnh cá nhân thay vì chỉ dựa trên số lượng triệu chứng.
Mệt mỏi có phải lúc nào cũng do trầm cảm?
Không. Đây là điểm đặc biệt quan trọng.
Mệt mỏi là triệu chứng không đặc hiệu và có thể xuất hiện trong rất nhiều vấn đề sức khỏe. NIMH lưu ý một số bệnh lý và thuốc có thể tạo ra những triệu chứng giống trầm cảm, trong đó có bệnh tuyến giáp.
NICE cũng liệt kê thiếu máu, suy giáp và ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn trong những tình trạng có thể biểu hiện bằng mệt mỏi không đặc hiệu và cần được cân nhắc khi đánh giá trầm cảm.
Ngoài ra, bác sĩ còn cần xem xét bối cảnh cụ thể như chất lượng giấc ngủ, thuốc đang sử dụng, sử dụng rượu hoặc chất, bệnh mạn tính và những triệu chứng khác.
Đặc biệt, nếu mệt mỏi xuất hiện đột ngột, ngày càng nặng, đi kèm khó thở, đau ngực, sốt kéo dài, sụt cân không chủ ý, ngất hoặc những biểu hiện thể chất bất thường khác, không nên tự quy nguyên nhân cho trầm cảm.
Ở nam giới, mệt mỏi đôi khi là triệu chứng khiến họ đi khám trước
Không phải người đang trải qua trầm cảm nào cũng chủ động nói: “Tôi cảm thấy buồn”.
Ở một số người, vấn đề nổi bật hơn là mất năng lượng, giảm hiệu suất công việc, mất ngủ, dễ cáu gắt, đau cơ thể hoặc giảm ham muốn.
Điều này có thể khiến họ tìm đến cơ sở y tế vì nghĩ mình đang có vấn đề về thể chất hoặc nội tiết trước khi nhận thấy những thay đổi về tâm trạng.
Cách tiếp cận phù hợp không phải chuyển ngay từ “chắc do hormone” sang “chắc do tâm lý”.
Cả hai phía đều cần được xem xét.
Mệt mỏi, giảm ham muốn và khó tập trung có thể xuất hiện trong trầm cảm nhưng cũng có thể liên quan đến rối loạn giấc ngủ, bệnh nội tiết, bệnh mạn tính hoặc nhiều tình trạng khác. NIMH nhấn mạnh bệnh mạn tính và trầm cảm có mối quan hệ hai chiều và có thể cùng tồn tại.
Làm gì khi trầm cảm khiến những việc cơ bản trở nên quá sức?
Mục tiêu đầu tiên không phải lập tức quay lại mức hoạt động trước đây.
Nếu việc tắm đang quá khó, mục tiêu có thể là đứng dậy, rửa mặt và thay quần áo.
Nếu nấu một bữa hoàn chỉnh quá sức, ưu tiên trước hết có thể là ăn một món đơn giản nhưng đủ để duy trì dinh dưỡng.
Nếu trả lời 20 email bất khả thi, hãy bắt đầu từ một email quan trọng nhất.
Cách chia nhiệm vụ thành những bước rất nhỏ giúp giảm yêu cầu khởi động.
Một nguyên tắc hữu ích là đặt mục tiêu theo năng lực hiện tại chứ không phải theo tiêu chuẩn của thời điểm bạn khỏe mạnh.
Người đang trầm cảm không cần chứng minh ý chí bằng cách ép mình hoàn thành một danh sách dài. Nhưng cũng không nên đợi đến lúc “có động lực” mới thực hiện mọi hoạt động.
Các phương pháp như behavioral activation chính là cố gắng khôi phục từng bước mối liên hệ giữa hoạt động, phần thưởng và cảm giác có khả năng kiểm soát cuộc sống. WHO công nhận hoạt hóa hành vi là một trong những phương pháp tâm lý có hiệu quả đối với trầm cảm.
Tập thể dục có phải “thuốc chữa” cho mất năng lượng do trầm cảm?
Vận động có thể hỗ trợ nhưng không nên biến nó thành một thông điệp kiểu “chỉ cần tập thể dục là hết trầm cảm”.
WHO khuyến nghị duy trì hoạt động thể chất như một phần hỗ trợ sức khỏe ở người trầm cảm, đồng thời nhấn mạnh trầm cảm có các phương pháp điều trị tâm lý và thuốc hiệu quả tùy mức độ.
Với người đang rất mệt, một kế hoạch vận động phù hợp có thể bắt đầu rất nhỏ: đi lại quanh nhà, đi bộ ngoài trời một đoạn ngắn hoặc quay lại một hoạt động từng quen thuộc.
Nếu ngay cả sinh hoạt cá nhân cơ bản cũng đã quá khó, mục tiêu không nên là ép người bệnh thực hiện một chương trình tập luyện cường độ cao.
Khả năng vận động cần được đặt trong bối cảnh sức khỏe thể chất và mức độ trầm cảm của từng người.
Điều trị trầm cảm có giúp năng lượng quay trở lại không?
Có thể. Khi trầm cảm được điều trị hiệu quả, mệt mỏi, giảm động lực và chậm vận động có thể cải thiện cùng với các triệu chứng khác.
NICE khuyến nghị lựa chọn điều trị dựa trên mức độ trầm cảm, nhu cầu, tiền sử điều trị và mong muốn của người bệnh. Các lựa chọn có thể gồm nhiều dạng tâm lý trị liệu, hoạt hóa hành vi và thuốc chống trầm cảm trong những trường hợp phù hợp.
Điều quan trọng là không kỳ vọng mọi triệu chứng sẽ cải thiện cùng tốc độ.
Một số người nhận thấy tâm trạng bắt đầu khá hơn trước nhưng năng lượng vẫn thấp. Người khác ngủ tốt hơn trước khi hứng thú quay trở lại.
Nếu mệt mỏi vẫn nghiêm trọng dù những triệu chứng trầm cảm khác đã cải thiện, bác sĩ có thể cần đánh giá liệu còn nguyên nhân khác như rối loạn giấc ngủ, bệnh thể chất hoặc tác dụng của thuốc hay không.
Khi nào cần đi khám?
Nên cân nhắc đánh giá chuyên môn nếu cảm giác mất năng lượng kéo dài cùng tâm trạng buồn, trống rỗng hoặc mất hứng thú trong phần lớn ngày, gần như mỗi ngày, đặc biệt khi diễn ra ít nhất khoảng hai tuần và bắt đầu ảnh hưởng đến việc học, làm việc hoặc chăm sóc bản thân. WHO sử dụng khoảng thời gian ít nhất hai tuần như một phần của mô tả giai đoạn trầm cảm.
Không cần đợi đến khi “không thể bước ra khỏi giường” mới được tìm kiếm hỗ trợ.
Việc đi khám đặc biệt cần thiết nếu bạn phải nghỉ làm liên tục, không còn duy trì ăn uống và vệ sinh cơ bản, giảm cân hoặc tăng cân đáng kể, ngủ gần như cả ngày hoặc mất ngủ nghiêm trọng, hoặc tình trạng mệt mỏi ngày càng tăng mà không có nguyên nhân rõ.
Một cuộc đánh giá phù hợp cũng giúp loại trừ những nguyên nhân thể chất có thể tạo ra triệu chứng tương tự. NIMH cho biết quá trình đánh giá có thể bao gồm khai thác bệnh sử, khám thể chất và xét nghiệm khi cần để loại trừ những nguyên nhân y khoa.
Khi mất năng lượng đi cùng cảm giác không muốn sống
Có một điểm cần đặc biệt lưu ý: trầm cảm nặng không chỉ làm một người “không muốn làm gì” mà đôi khi khiến họ cảm thấy mình không còn muốn tiếp tục sống.
Nếu xuất hiện suy nghĩ muốn chết, mong muốn biến mất, ý định hoặc kế hoạch tự sát, hành vi tự gây thương tích hoặc cảm giác không thể đảm bảo an toàn cho bản thân, đây là tình huống cần được hỗ trợ khẩn cấp. WHO xác định suy nghĩ về cái chết hoặc tự sát có thể xuất hiện trong trầm cảm và người trầm cảm có nguy cơ tự sát cao hơn.
Trong tình huống đó, không nên để người có nguy cơ ở một mình. Hãy thông báo cho một người thân đáng tin cậy và đưa họ đến cơ sở y tế hoặc khoa cấp cứu gần nhất để được đánh giá.
Đừng chờ xem việc nghỉ ngơi hoặc động viên có khiến họ khá hơn hay không.
Góc nhìn Thân – Tâm khi trầm cảm biểu hiện bằng kiệt sức
Mất năng lượng là một ví dụ điển hình cho thấy việc chia sức khỏe thành hai phần “thể chất” và “tâm lý” đôi khi quá đơn giản.
Trầm cảm có thể tác động đến giấc ngủ, động lực, tốc độ hoạt động và cảm nhận về thể lực. Ngược lại, những tình trạng như suy giáp, thiếu máu, ngưng thở khi ngủ, bệnh mạn tính hoặc tác dụng của một số thuốc cũng có thể khiến người bệnh mệt mỏi và ảnh hưởng đến tâm trạng.
Văn phòng Tâm lý Men’s Health thuộc hệ sinh thái Trung tâm Sức khỏe Nam giới Men’s Health do TS.BS.CK2 Trà Anh Duy sáng lập, hướng đến mô hình chăm sóc kết hợp giữa y khoa và tâm lý. Với góc nhìn Thân – Tâm, chuyên gia không chỉ hỏi người bệnh “có buồn hay không” mà còn xem xét giấc ngủ, năng lượng, sức khỏe thể chất, thuốc đang sử dụng, cảm xúc, hành vi, chức năng tình dục, stress nghề nghiệp, các mối quan hệ và hoàn cảnh sống.
Điều này đặc biệt có ý nghĩa khi một người đồng thời có mệt mỏi, mất ngủ, giảm ham muốn, khó tập trung và tâm trạng thay đổi. Việc phối hợp giữa bác sĩ và nhà tâm lý có thể giúp tránh cả hai cực đoan: quy mọi triệu chứng về trầm cảm hoặc chỉ tập trung vào thể chất mà bỏ sót khó khăn tâm lý.
Mục tiêu là xác định những yếu tố thực sự đang tham gia vào tình trạng kiệt sức để lựa chọn hướng hỗ trợ phù hợp, an toàn và tôn trọng cá nhân.
Trầm cảm mất năng lượng – Những câu hỏi thường gặp
Trầm cảm có thể khiến một người không đủ sức ra khỏi giường không?
Có. Mệt mỏi, thiếu năng lượng và cảm giác bản thân bị chậm lại là các triệu chứng được ghi nhận trong trầm cảm. Ở mức độ nặng, những hoạt động cơ bản như rời giường, tắm hoặc chuẩn bị thức ăn có thể trở nên rất khó khăn.
Vì sao tôi ngủ rất nhiều nhưng vẫn mệt khi bị trầm cảm?
Trầm cảm có thể làm thay đổi giấc ngủ và một số người có xu hướng ngủ quá nhiều mà vẫn không cảm thấy phục hồi. Tuy nhiên, ngủ nhiều và buồn ngủ ban ngày cũng có thể liên quan đến rối loạn giấc ngủ như ngưng thở khi ngủ, vì vậy không nên mặc định mọi trường hợp đều do trầm cảm.
Mất năng lượng do trầm cảm có phải vì cơ thể thiếu serotonin không?
Không nên giải thích theo cách này. Trầm cảm không được xem là bệnh đơn giản do thiếu một chất dẫn truyền thần kinh. Nhiều hệ thống liên quan đến động lực, stress, giấc ngủ, nhận thức, miễn dịch và các yếu tố tâm lý – xã hội có thể cùng tham gia.
Vì sao tôi biết mình phải làm nhưng vẫn không thể bắt đầu?
Trầm cảm có thể ảnh hưởng đồng thời đến năng lượng, động lực, khả năng tập trung, quyết định và hệ thống đánh giá nỗ lực – phần thưởng. Vì vậy khoảng cách giữa việc “biết cần làm” và khả năng thực sự khởi động hành vi có thể tăng lên đáng kể.
Mệt mỏi do trầm cảm có khác với lười không?
Có sự khác biệt quan trọng. Người trầm cảm thường đau khổ vì không thể làm những việc họ thực sự muốn hoặc cần làm, kể cả những hoạt động từng mang lại niềm vui. Mất năng lượng và giảm hoạt động là triệu chứng có thể thuộc chính tình trạng bệnh chứ không đơn thuần là thiếu ý chí.
Mệt mỏi kéo dài có cần xét nghiệm không?
Có thể cần tùy trường hợp. Một số bệnh lý như thiếu máu, suy giáp và ngưng thở khi ngủ có thể biểu hiện bằng mệt mỏi tương tự. Bác sĩ sẽ dựa trên bệnh sử và triệu chứng để quyết định có cần khám hoặc xét nghiệm thêm hay không.
Uống thuốc chống trầm cảm có giúp hết mệt không?
Khi mệt mỏi là một phần của trầm cảm, điều trị hiệu quả có thể giúp triệu chứng cải thiện. Tuy nhiên, đáp ứng khác nhau giữa từng người và một số thuốc cũng có thể gây mệt hoặc buồn ngủ. Việc lựa chọn và điều chỉnh thuốc cần được thực hiện cùng bác sĩ.
Khi nào mất năng lượng do trầm cảm cần được hỗ trợ khẩn cấp?
Nếu người bệnh không còn khả năng chăm sóc các nhu cầu cơ bản hoặc xuất hiện ý nghĩ tự sát, ý định hay kế hoạch tự gây hại, cần được đánh giá y tế khẩn cấp. Không nên xem đây chỉ là một giai đoạn “thiếu động lực”.
Kết luận
Trầm cảm có thể khiến một người cảm thấy như cơ thể đã cạn sạch năng lượng vì đây không chỉ là một trạng thái buồn. Nó có thể tác động đồng thời đến giấc ngủ, động lực, khả năng cảm nhận phần thưởng, tốc độ suy nghĩ và vận động, khả năng tập trung cũng như cách cơ thể phản ứng với stress. Vì thế, một việc đơn giản với người khỏe mạnh đôi khi trở thành một nhiệm vụ thực sự nặng nề đối với người đang trải qua trầm cảm.
Điều quan trọng là không nhầm sự kiệt sức này với lười biếng hoặc thiếu bản lĩnh. Nhưng cũng không nên mặc định mọi mệt mỏi đều là trầm cảm. Thiếu máu, suy giáp, rối loạn giấc ngủ và nhiều vấn đề sức khỏe khác có thể tạo ra những biểu hiện tương tự và đôi khi cùng tồn tại với trầm cảm.
Nếu một người đã mất năng lượng trong nhiều tuần, không còn hứng thú, khó làm những việc cơ bản hoặc khả năng học tập, làm việc và chăm sóc bản thân ngày càng suy giảm, việc được bác sĩ hoặc chuyên gia sức khỏe tâm thần đánh giá là phù hợp. Điều trị không nhằm bắt người bệnh “cố hơn”, mà giúp giải quyết những yếu tố khiến khả năng hoạt động của họ đang bị suy giảm và từng bước xây dựng lại năng lượng cho cuộc sống.
