Cảm giác bất an, bồn chồn dù không có chuyện gì xảy ra có thể liên quan đến lo âu, stress kéo dài, tăng cảnh giác hoặc yếu tố cơ thể cần được đánh giá.
Cảm giác bất an, bồn chồn khi mọi chuyện vẫn bình yên không nhất thiết có nghĩa bạn đang “lo vô cớ”. Đôi khi, cơ thể và tâm trí đã quen với trạng thái cảnh giác sau một thời gian căng thẳng; đôi khi nguyên nhân liên quan đến thói quen lo âu, giấc ngủ, caffeine hoặc một vấn đề sức khỏe khác. Điều quan trọng là nhận diện mô thức này thay vì vội tự chẩn đoán bản thân.
Cảm giác bất an, bồn chồn không rõ nguyên nhân là gì?
Đó có thể là trạng thái bạn cảm thấy “có gì đó không ổn” dù không xác định được một mối nguy cụ thể. Bạn vẫn đi làm, gia đình không có biến cố, tài chính tương đối ổn, nhưng bên trong lại khó thư giãn: tim như nhanh hơn bình thường, cơ thể căng, đầu óc luôn tìm một điều để lo hoặc có cảm giác chuyện xấu sắp xảy ra.
Lo âu ở một mức độ nhất định là phản ứng bình thường của con người. NIMH nhấn mạnh rằng ai cũng có thể lo lắng về sức khỏe, công việc, tiền bạc hay gia đình; rối loạn lo âu chỉ được cân nhắc khi nỗi lo trở nên dai dẳng, khó kiểm soát và ảnh hưởng đáng kể đến hoạt động hằng ngày.
Vì vậy, cảm giác bất an không tự động đồng nghĩa với rối loạn lo âu lan tỏa, PTSD hay bất kỳ chẩn đoán tâm thần nào. Nó là một triệu chứng cần được đặt trong bối cảnh về thời gian kéo dài, mức độ, yếu tố kích hoạt, sức khỏe cơ thể và ảnh hưởng đến cuộc sống.
Tại sao tôi lại bất an khi thực tế chẳng có chuyện gì đáng lo?
Một khả năng quan trọng là sự khác biệt giữa mức độ an toàn thực tế và cảm giác an toàn chủ quan. Bạn có thể hiểu bằng lý trí rằng hiện tại không có vấn đề nghiêm trọng, nhưng hệ thống cảnh giác của cơ thể vẫn hoạt động ở mức cao.
Điều này không có nghĩa não bộ đang “hỏng” hay hệ thần kinh đã bị “kẹt” vĩnh viễn. Cách giải thích hợp lý hơn là sau những giai đoạn căng thẳng, một số người có thể trở nên nhạy cảm hơn với tín hiệu nguy cơ và khó chuyển hoàn toàn từ trạng thái chuẩn bị ứng phó sang thư giãn.
WHO mô tả ở PTSD, chẳng hạn, một số người có thể trải qua trạng thái tăng kích hoạt và cảm giác nguy hiểm cao hơn ngay cả khi thực tế không còn ở trong tình huống nguy hiểm. Họ có thể cảnh giác quá mức, dễ giật mình, khó ngủ hoặc liên tục quan sát môi trường để phát hiện nguy cơ. Tuy nhiên, chỉ có biểu hiện cảnh giác cao không đủ để kết luận một người mắc PTSD; chẩn đoán còn đòi hỏi tiền sử sự kiện sang chấn và các nhóm triệu chứng khác.
1. Cơ thể có thể đã quen với một thời gian dài căng thẳng
Hãy hình dung một người đã trải qua sáu tháng liên tục phải giải quyết công việc, tài chính, chăm sóc người thân và thiếu ngủ. Trong thời gian đó, họ phải luôn nghĩ trước một bước: “Có chuyện gì nữa không?”, “Mình còn quên việc gì?”, “Nếu chuyện này xảy ra thì sao?”.
Đến khi các vấn đề dần được giải quyết, lịch làm việc nhẹ đi và cuộc sống trở nên yên ổn, tâm trí chưa chắc lập tức thay đổi theo.
Một buổi tối không có việc gì cần xử lý đôi khi lại tạo ra cảm giác lạ lẫm: “Sao hôm nay yên quá?”, rồi ngay sau đó xuất hiện suy nghĩ: “Hay mình đang quên chuyện gì?”
Người đó bắt đầu kiểm tra email, tài khoản ngân hàng, lịch làm việc hoặc tin nhắn. Không phát hiện vấn đề gì, họ yên tâm một lúc. Sau đó cảm giác bất an lại quay trở lại.
Theo thời gian, trạng thái cảnh giác có thể trở thành thói quen tâm lý: thay vì phản ứng với một mối nguy đã xuất hiện, tâm trí liên tục quét môi trường để tìm xem nguy cơ tiếp theo có thể đến từ đâu.
2. Bạn có thể đang trải qua lo âu trước những điều chưa xảy ra
Một số người không lo về hiện tại mà lo về khả năng của tương lai.
“Hiện tại công việc ổn, nhưng liệu vài tháng nữa có bị cắt giảm nhân sự không?”
“Sức khỏe đang bình thường, nhưng lỡ có bệnh mà mình chưa phát hiện thì sao?”
“Mối quan hệ đang tốt, nhưng biết đâu người ấy sẽ thay đổi?”
Khi tâm trí vận hành theo cách này, sự bình yên không nhất thiết tạo ra an toàn. Nó chỉ trở thành khoảng thời gian chờ “chuyện tiếp theo”.
Nỗi lo có thể chuyển rất nhanh từ chủ đề này sang chủ đề khác. Giải quyết được vấn đề công việc thì đầu óc chuyển sang sức khỏe; vừa yên tâm về sức khỏe lại bắt đầu lo gia đình.
Đây là một đặc điểm có thể gặp trong lo âu lan tỏa, nhưng không phải ai hay lo tương lai cũng mắc rối loạn lo âu lan tỏa. NIMH mô tả GAD bằng tình trạng lo âu và lo lắng quá mức về nhiều lĩnh vực, xảy ra phần lớn các ngày trong ít nhất sáu tháng, khó kiểm soát và đi kèm những biểu hiện như bồn chồn, mệt mỏi, khó tập trung, dễ cáu, căng cơ hoặc rối loạn giấc ngủ.
3. Não bộ có thể đã học rằng “bình yên không kéo dài”
Điều này đôi khi xuất hiện ở những người từng sống trong môi trường khó dự đoán.
Chẳng hạn, một đứa trẻ lớn lên trong gia đình thường xuyên xảy ra tranh cãi có thể học cách quan sát giọng nói, nét mặt hoặc tiếng bước chân để đoán xem không khí hôm nay có an toàn không. Một người từng trải qua những biến cố bất ngờ cũng có thể trở nên nhạy cảm hơn với khả năng “mọi thứ có thể thay đổi bất cứ lúc nào”.
Khi trưởng thành và bước vào một môi trường ổn định hơn, cơ chế ấy không nhất thiết tự biến mất ngay.
Một ngày bình thường có thể không được diễn giải là “mọi thứ đang ổn”, mà thành “chưa có chuyện gì xảy ra”.
Hai cách diễn giải chỉ khác vài chữ nhưng tạo ra trạng thái tâm lý rất khác nhau.
Tuy nhiên, không nên từ cảm giác này suy ngược rằng bạn chắc chắn từng có “sang chấn tuổi thơ”. Tăng cảnh giác có thể liên quan đến trải nghiệm sang chấn trong một số trường hợp, nhưng cũng có thể xuất hiện trong lo âu, stress kéo dài hoặc những hoàn cảnh khác.
4. Bạn có thể đã hình thành thói quen kiểm tra nguy cơ
Lo âu thường thúc đẩy các hành vi nhằm tìm kiếm sự chắc chắn: kiểm tra tin nhắn, tìm triệu chứng trên mạng, hỏi người khác “mọi chuyện có ổn không?”, kiểm tra cửa nhiều lần hoặc liên tục xem lại công việc đã hoàn thành.
Những hành vi này đôi khi giúp giảm căng thẳng ngay lập tức.
Bạn lo rằng mình gửi sai email, kiểm tra lại và thấy không sai. Cảm giác nhẹ nhõm xuất hiện.
Nhưng não bộ cũng có thể học được một thông điệp ngoài ý muốn: “Mình chỉ an toàn vì đã kiểm tra.”
Lần sau khi cảm thấy bất an, nhu cầu kiểm tra lại xuất hiện. Dần dần, người đó ít có cơ hội trải nghiệm rằng mình có thể chịu được sự không chắc chắn mà không cần kiểm tra.
Trong một số trường hợp, việc tìm kiếm bảo đảm và kiểm tra lặp lại có thể xuất hiện trong nhiều vấn đề tâm lý khác nhau. Vì vậy, nếu hành vi trở nên mất kiểm soát hoặc chiếm nhiều thời gian, cần đánh giá cụ thể thay vì chỉ gọi chung là “hay suy nghĩ”.
5. Cơ thể bồn chồn có thể khiến tâm trí đi tìm một lý do để lo
Không phải lúc nào suy nghĩ cũng xuất hiện trước cảm giác cơ thể.
Đôi khi bạn uống quá nhiều cà phê, ngủ quá ít hoặc cơ thể đang kích hoạt mạnh. Bạn cảm thấy tim đập nhanh, tay hơi run, khó ngồi yên. Não nhận được những tín hiệu này và bắt đầu đặt câu hỏi:
“Tại sao mình cảm thấy như vậy?”
“Có chuyện gì không ổn sao?”
Sau đó tâm trí tìm một nội dung phù hợp để giải thích cảm giác: công việc, sức khỏe, tiền bạc hoặc một chuyện trong tương lai.
Kết quả là một vòng lặp có thể hình thành: cơ thể căng → diễn giải rằng có nguy cơ → lo lắng tăng → cơ thể càng căng.
Vì vậy, khi đánh giá cảm giác bồn chồn, không nên chỉ nhìn vào suy nghĩ mà cần xem cả giấc ngủ, caffeine, rượu, nicotine, thuốc đang sử dụng và sức khỏe thể chất.
NIMH ghi nhận giảm lượng caffeine và ngủ đủ có thể hỗ trợ giảm triệu chứng lo âu khi đi cùng chăm sóc phù hợp. MedlinePlus cũng lưu ý caffeine, một số chất và thuốc có thể làm các biểu hiện lo âu nặng hơn.
6. Thiếu ngủ có thể khiến mức cảnh giác tăng lên
Một người ngủ không đủ trong nhiều ngày có thể cảm thấy bồn chồn, khó tập trung, dễ cáu và nhạy cảm hơn với stress. Ngược lại, lo âu lại khiến giấc ngủ trở nên khó khăn.
Hai yếu tố này có thể tạo thành vòng lặp.
Bạn lo nên ngủ kém. Ngủ kém khiến hôm sau cơ thể nhạy cảm hơn. Cảm giác mệt mỏi, tim nhanh hoặc đầu óc thiếu tập trung khiến bạn nghĩ mình đang không ổn, từ đó lại lo nhiều hơn vào buổi tối.
Vì vậy, trước khi tìm một nguyên nhân tâm lý quá phức tạp, hãy quan sát những điều rất cơ bản: gần đây bạn ngủ bao nhiêu giờ, lịch ngủ có thay đổi không, có sử dụng điện thoại quá khuya không và lượng caffeine có tăng lên không.
7. Cảm giác bất an đôi khi có thể liên quan đến một vấn đề sức khỏe thể chất
Đây là lý do không nên mặc định mọi triệu chứng bồn chồn đều “do tâm lý”.
Hồi hộp, run tay, vã mồ hôi, chóng mặt hoặc cảm giác kích thích có thể xuất hiện trong lo âu, nhưng cũng có thể liên quan đến một số tình trạng y khoa, thuốc hoặc chất kích thích. MedlinePlus khuyến nghị quá trình đánh giá rối loạn lo âu có thể bao gồm hỏi bệnh sử, khám thể chất và xét nghiệm khi cần để loại trừ những nguyên nhân sức khỏe khác.
Ví dụ, caffeine, nicotine, một số thuốc cảm có chất kích thích và các chất kích thích khác có thể làm tăng hồi hộp hoặc run. Một số rối loạn nhịp tim hoặc vấn đề nội tiết cũng có thể tạo ra những triệu chứng dễ bị nhầm với lo âu.
Vì vậy, nếu bồn chồn mới xuất hiện đột ngột, tăng nhanh, đi kèm đánh trống ngực đáng kể, ngất, đau ngực, khó thở hoặc các triệu chứng cơ thể bất thường khác, nên được đánh giá y khoa thay vì tự kết luận rằng nguyên nhân là stress.
“Không có gì để lo mà vẫn lo” có phải rối loạn lo âu lan tỏa?
Không thể chẩn đoán chỉ dựa vào cảm giác này.
Rối loạn lo âu lan tỏa (Generalized Anxiety Disorder – GAD) không được xác định đơn giản bởi việc một người “hay lo”. Theo NIMH, GAD liên quan đến sự lo âu và lo lắng quá mức về nhiều sự kiện hoặc hoạt động, khó kiểm soát, xuất hiện phần lớn các ngày trong ít nhất sáu tháng và đi cùng các triệu chứng liên quan.
Một người có thể cảm thấy bồn chồn trong vài tuần vì đang thiếu ngủ hoặc vừa trải qua giai đoạn áp lực. Người khác có thể thường xuyên lo nhưng vẫn hoạt động bình thường và không đạt ngưỡng chẩn đoán. Một người khác lại có lo âu kéo dài đến mức công việc, giấc ngủ và quan hệ bị ảnh hưởng đáng kể.
Điểm quan trọng là thời gian, mức độ khó kiểm soát và suy giảm chức năng, chứ không phải sự tồn tại của một vài triệu chứng riêng lẻ.
Bất an không rõ nguyên nhân có phải là PTSD không?
Không nhất thiết.
Tăng cảnh giác là một trong các biểu hiện có thể xuất hiện trong PTSD, nhưng PTSD cần liên quan đến việc tiếp xúc với sự kiện sang chấn và bao gồm nhiều nhóm triệu chứng khác như tái trải nghiệm, né tránh, thay đổi nhận thức – cảm xúc và thay đổi mức kích hoạt. WHO mô tả người có PTSD có thể cảm thấy nguy hiểm dù không thực sự đang gặp nguy hiểm, dễ giật mình hoặc liên tục quan sát môi trường.
Do đó, không nên thấy mình “luôn cảnh giác” rồi tự kết luận rằng mình có PTSD hoặc sang chấn phức tạp. Nếu có tiền sử biến cố nghiêm trọng và các triệu chứng liên quan kéo dài, việc đánh giá bởi chuyên gia sức khỏe tâm thần sẽ chính xác hơn.
Làm thế nào để giảm cảm giác bất an và bồn chồn?
1. Đừng bắt đầu bằng câu “Tại sao tôi lại lo vô lý?”
Câu này dễ khiến bạn vừa lo vừa tự phê bình mình.
Một cách hữu ích hơn là quan sát: “Tôi đang cảm nhận điều gì trong cơ thể?”, “Tâm trí đang dự đoán điều gì?”, “Tôi đang thực sự đối diện với nguy cơ hay đang cố tìm kiếm sự chắc chắn?”
Mục tiêu không phải tranh luận với cảm xúc mà là hiểu cấu trúc của nó.
Bạn có thể nhận ra mình không thực sự sợ một sự kiện cụ thể mà đang gặp một cảm giác mơ hồ: “Tôi không thể chắc chắn rằng tương lai vẫn ổn.”
Đó là một vấn đề khác hoàn toàn với việc hiện tại đang có nguy hiểm thực sự.
2. Kiểm tra thực tế trước khi đi theo kịch bản trong đầu
Khi xuất hiện cảm giác “có chuyện gì đó sắp xảy ra”, hãy tạm tách cảm giác khỏi bằng chứng.
Bạn có thể tự hỏi: “Điều gì đang thực sự xảy ra ngay lúc này? Có dữ kiện nào cho thấy nguy cơ đang xảy ra không? Hay cơ thể tôi chỉ đang ở trạng thái căng?”
Câu hỏi này không nhằm đảm bảo rằng không bao giờ có chuyện xấu. Cuộc sống luôn chứa một mức độ bất định.
Mục tiêu là học cách không biến cảm giác nguy hiểm thành bằng chứng rằng nguy hiểm chắc chắn tồn tại.
3. Đưa sự chú ý trở lại hiện tại
Khi tâm trí chạy quá xa về tương lai, grounding có thể giúp tái định hướng sự chú ý về môi trường đang có.
Bạn có thể nhận biết bàn chân đang chạm sàn, cảm giác của lưng trên ghế, những vật đang nhìn thấy hoặc âm thanh xung quanh. Sau đó quan sát nhịp thở và để hơi thở chậm dần theo cách tự nhiên.
Điều cần tránh là biến grounding thành một “nghi thức bắt buộc” nhằm chắc chắn rằng lo âu phải biến mất ngay.
Mục tiêu đơn giản hơn: tôi đang bất an, nhưng vẫn có thể ở lại với hiện tại và tiếp tục điều mình đang làm.
4. Giảm hành vi liên tục kiểm tra xem mình có ổn không
Một nghịch lý của lo âu là càng liên tục hỏi “Mình còn lo không?”, bạn càng chú ý đến tín hiệu lo âu.
Tương tự, việc liên tục kiểm tra nhịp tim, tìm kiếm triệu chứng trên mạng hoặc hỏi người khác “có chắc mọi thứ ổn không?” có thể tạo cảm giác nhẹ nhõm ngắn hạn nhưng khiến bạn ngày càng phụ thuộc vào sự bảo đảm.
Nếu không có lý do y khoa cần theo dõi, hãy thử trì hoãn việc kiểm tra và quan sát xem cảm giác bất an có thể tự tăng rồi giảm mà bạn không cần phản ứng ngay hay không.
5. Quan sát caffeine, nicotine, rượu và giấc ngủ
Nếu bạn thường uống nhiều cà phê, nước tăng lực hoặc nicotine, hãy xem bồn chồn có tăng lên trong những khoảng thời gian sử dụng nhiều hơn hay không. Caffeine và một số chất kích thích có thể làm triệu chứng lo âu rõ hơn ở một số người.
Không nhất thiết phải loại bỏ hoàn toàn caffeine với tất cả mọi người. Quan trọng là quan sát mối liên hệ giữa lượng sử dụng và triệu chứng của chính mình, đồng thời tránh thay đổi thuốc đang được kê mà chưa trao đổi với bác sĩ.
Giấc ngủ cũng cần được xem như một phần của quá trình đánh giá chứ không chỉ là hậu quả của lo âu.
6. Dành thời gian cho hoạt động thay vì dành cả ngày để theo dõi cảm xúc
Khi bất an, bạn rất dễ nghĩ: “Hôm nay mình phải tìm ra nguyên nhân thì mới yên tâm.”
Nhưng việc dành nhiều giờ phân tích cảm xúc đôi khi khiến sự chú ý càng tập trung vào nó.
Nếu đã xác định rằng không có tình huống cấp bách, hãy tiếp tục một hoạt động có cấu trúc: làm việc, đi bộ, nấu ăn, gặp một người thân hoặc thực hiện một nhiệm vụ cụ thể.
Bạn không cần chờ đến khi hoàn toàn bình tĩnh mới sống tiếp.
Một kỹ năng quan trọng trong điều hòa lo âu là khả năng tiếp tục hành động có ý nghĩa trong khi vẫn cho phép một mức cảm giác khó chịu tồn tại.
7. Ghi lại mô thức trong một đến hai tuần
Nếu cảm giác bất an xuất hiện thường xuyên, một bảng ghi chép đơn giản có thể cho thấy những điều bạn không nhận ra khi chỉ dựa vào trí nhớ.
Mỗi lần xuất hiện, hãy ghi thời điểm, chuyện gì vừa xảy ra, bạn đã ngủ thế nào, lượng caffeine, cảm giác cơ thể, suy nghĩ xuất hiện và hành động sau đó.
Bạn có thể phát hiện bất an thường xuất hiện sau ba cốc cà phê, trong những ngày thiếu ngủ, khi không có việc để làm hoặc ngay sau khi đọc tin xấu.
Hoặc bạn có thể nhận thấy nó gần như hiện diện mỗi ngày bất kể hoàn cảnh.
Thông tin này rất hữu ích nếu sau đó bạn cần trao đổi với bác sĩ hoặc nhà tâm lý.
8. Học cách chấp nhận một mức độ bất định
Một trong những mục tiêu không thực tế nhất của lo âu là đạt đến trạng thái “chắc chắn rằng không có chuyện xấu nào xảy ra”.
Không ai có thể đạt được sự chắc chắn đó.
Nếu mỗi lần bất an bạn đều phải kiểm tra cho đến khi chắc chắn mọi thứ ổn, não bộ sẽ càng khó học cách sống với bất định.
Một mục tiêu linh hoạt hơn là:
“Tôi đã kiểm tra những điều cần thiết. Phần còn lại chưa thể biết và tôi có thể để nó chưa có câu trả lời.”
Đây không phải thái độ bất cẩn. Nó là khả năng phân biệt giữa rủi ro cần hành động và bất định vốn có của cuộc sống.
Khi nào nên gặp nhà tâm lý hoặc bác sĩ?
Bạn có thể cân nhắc hỗ trợ chuyên môn nếu cảm giác bất an xuất hiện thường xuyên trong nhiều tuần hoặc nhiều tháng, khó kiểm soát và bắt đầu ảnh hưởng đến giấc ngủ, khả năng tập trung, công việc hoặc các mối quan hệ.
Đặc biệt, nên đánh giá khi bạn liên tục sống trong trạng thái “căng như dây đàn”; né tránh nhiều tình huống vì lo; phải kiểm tra hoặc tìm kiếm sự bảo đảm nhiều lần; thường xuyên có các cơn sợ hãi dữ dội; hoặc cảm giác bất an đi cùng trầm buồn, mất hứng thú hay suy giảm chức năng rõ rệt.
NICE và WHO đều khuyến nghị các can thiệp tâm lý dựa trên nguyên tắc CBT cho người trưởng thành mắc GAD; tùy mức độ và nhu cầu, hỗ trợ có thể bao gồm giáo dục tâm lý, tự hỗ trợ có hướng dẫn, CBT, applied relaxation và trong một số trường hợp thuốc theo đánh giá của bác sĩ.
Điều này không có nghĩa cứ bồn chồn là cần dùng thuốc. Việc lựa chọn phương pháp phụ thuộc vào chẩn đoán, mức độ triệu chứng, bệnh lý đi kèm, mong muốn của người bệnh và đánh giá chuyên môn.
Khi nào cần ưu tiên khám sức khỏe thể chất?
Nên đặc biệt chú ý nếu trạng thái bồn chồn xuất hiện đột ngột mà trước đây bạn chưa từng gặp, hoặc đi kèm các biểu hiện cơ thể nổi bật như hồi hộp kéo dài, nhịp tim bất thường, ngất, run rõ, thay đổi cân nặng bất thường hoặc các triệu chứng khác khiến bạn lo ngại.
Đánh trống ngực có thể liên quan đến stress và lo âu nhưng cũng có thể liên quan đến thiếu ngủ, caffeine, nicotine, thuốc hoặc rối loạn nhịp tim. Vì vậy, không nên tự động giải thích triệu chứng cơ thể bằng tâm lý khi chưa được đánh giá phù hợp.
Nếu có đau ngực dữ dội, khó thở đáng kể, ngất hoặc một tình trạng cơ thể cấp tính khác, cần tìm kiếm chăm sóc y tế khẩn cấp thay vì cố tự điều chỉnh bằng kỹ thuật thư giãn.
Trị liệu tâm lý có thể giúp gì khi bạn luôn cảm thấy bất an?
Mục tiêu của trị liệu không chỉ là khiến bạn “ngừng suy nghĩ”.
Nhà tâm lý có thể cùng bạn xác định điều gì đang duy trì trạng thái cảnh giác: những dự đoán thảm họa, hành vi kiểm tra, nhu cầu chắc chắn tuyệt đối, những trải nghiệm khó khăn trong quá khứ hoặc cách bạn phản ứng với cảm giác cơ thể.
CBT là một trong những phương pháp được nghiên cứu nhiều cho GAD. Phương pháp này có thể giúp người tham gia nhận diện những cách suy nghĩ và hành vi đang duy trì lo âu, phát triển cách phản ứng linh hoạt hơn và giảm né tránh. NIMH, WHO và NICE đều xem các can thiệp dựa trên CBT là lựa chọn có bằng chứng cho GAD.
Nếu có tiền sử sang chấn và các triệu chứng phù hợp, quá trình đánh giá sẽ khác và có thể cần những phương pháp tập trung vào sang chấn. Không nên tự áp dụng một liệu pháp chỉ vì thấy mình có một vài biểu hiện giống mô tả trên Internet.
Góc nhìn Thân – Tâm tại Văn phòng Tâm lý Men’s Health
Cảm giác bất an kéo dài đôi khi xuất hiện đồng thời với mất ngủ, mệt mỏi, hồi hộp, giảm khả năng tập trung, giảm ham muốn hoặc khó khăn trong đời sống tình dục. Nhưng những triệu chứng này có thể liên quan đến nhiều yếu tố tâm lý và thể chất khác nhau. Vì vậy, chỉ tập trung vào tâm lý hoặc chỉ điều trị biểu hiện cơ thể đôi khi chưa đủ để hiểu toàn bộ vấn đề.
Văn phòng Tâm lý Men’s Health thuộc hệ sinh thái Trung tâm Sức khỏe Nam giới Men’s Health do TS.BS.CK2 Trà Anh Duy sáng lập, hướng đến mô hình chăm sóc kết hợp giữa Thân và Tâm. Với góc nhìn phối hợp giữa bác sĩ và nhà tâm lý, việc đánh giá có thể xem xét đồng thời giấc ngủ, sức khỏe thể chất, thuốc đang sử dụng, mức stress, cảm xúc, hành vi, các mối quan hệ và hoàn cảnh sống. Cách tiếp cận tích hợp có thể giúp phân biệt tốt hơn đâu là biểu hiện chủ yếu của lo âu, đâu là yếu tố cơ thể cần được kiểm tra và những yếu tố nào đang tác động qua lại, trong môi trường chuyên nghiệp, kín đáo và tôn trọng cá nhân.
Cảm giác bất an, bồn chồn – Những câu hỏi thường gặp
Tại sao tôi cứ có cảm giác chuyện xấu sắp xảy ra?
Cảm giác này có thể xuất hiện khi hệ thống cảnh giác đang hoạt động mạnh hoặc khi tâm trí có xu hướng dự đoán nguy cơ. Nó có thể gặp trong stress, lo âu, tăng cảnh giác sau sang chấn và nhiều tình trạng khác. Một cảm giác đơn lẻ không đủ để xác định chẩn đoán.
Bồn chồn khi không có lý do có phải rối loạn lo âu không?
Không nhất thiết. Lo âu thông thường, thiếu ngủ, caffeine, thuốc, vấn đề sức khỏe hoặc một giai đoạn stress đều có thể gây cảm giác tương tự. Rối loạn lo âu cần được đánh giá dựa trên thời gian, mức độ, khả năng kiểm soát và ảnh hưởng đến chức năng.
Vì sao tôi chỉ thấy bất an khi mọi việc bắt đầu yên ổn?
Nếu đã sống trong căng thẳng một thời gian dài, trạng thái bận rộn và cảnh giác có thể trở nên quen thuộc. Khi không còn vấn đề cần xử lý, sự yên tĩnh đôi khi tạo cảm giác lạ và tâm trí bắt đầu tìm kiếm nguy cơ. Điều này không tự động chứng minh bạn có sang chấn hay rối loạn tâm thần.
Caffeine có thể khiến tôi cảm thấy lo âu không?
Có thể. Caffeine là chất kích thích và ở một số người có thể làm bồn chồn, run hoặc các triệu chứng lo âu rõ hơn. NIMH khuyến nghị xem xét giảm caffeine như một phần của lối sống hỗ trợ điều trị lo âu.
Tôi có nên cố ngừng mọi suy nghĩ lo lắng không?
Không nhất thiết. Càng cố kiểm soát tuyệt đối suy nghĩ, bạn đôi khi càng chú ý đến chúng. Mục tiêu phù hợp hơn là nhận diện suy nghĩ, đánh giá xem có vấn đề thực tế cần hành động hay không và quay lại hoạt động hiện tại nếu không có nguy cơ cần xử lý.
Cảm giác luôn đề phòng có phải dấu hiệu của sang chấn tuổi thơ?
Có thể liên quan trong một số trường hợp nhưng không thể kết luận chỉ từ triệu chứng này. Tăng cảnh giác là một biểu hiện có thể gặp trong PTSD, nhưng PTSD cần nhiều tiêu chuẩn khác và phải có tiền sử tiếp xúc với sự kiện sang chấn phù hợp.
Khi nào bất an kéo dài cần đi khám?
Nên cân nhắc đánh giá khi triệu chứng kéo dài, ngày càng tăng, ảnh hưởng giấc ngủ, công việc hoặc các mối quan hệ; khi bạn phải né tránh hoặc kiểm tra quá nhiều để cảm thấy an toàn; hoặc khi xuất hiện các triệu chứng thể chất mới, rõ rệt. Nếu có biểu hiện cấp tính như đau ngực nghiêm trọng, khó thở hoặc ngất, cần ưu tiên đánh giá y khoa.
Kết luận
Cảm giác bất an và bồn chồn trong khi cuộc sống đang bình yên không nhất thiết là dấu hiệu rằng “sắp có chuyện xấu”, cũng không chứng minh rằng bạn đang mắc một rối loạn tâm thần. Đôi khi đó là dư âm của stress kéo dài, thói quen dự đoán nguy cơ, nhu cầu kiểm soát sự bất định hoặc trạng thái cảnh giác đã trở nên quen thuộc. Ở những trường hợp khác, giấc ngủ, caffeine, thuốc hoặc yếu tố sức khỏe thể chất cũng cần được xem xét.
Thay vì cố ép mình “đừng lo nữa”, hãy bắt đầu bằng việc nhận diện điều đang xảy ra: cơ thể đang cảm thấy gì, tâm trí đang dự đoán điều gì và bạn đang làm gì để tìm kiếm cảm giác an toàn. Sau đó, hãy phân biệt giữa nguy cơ thực tế cần giải quyết với một cảm giác cảnh báo chưa có bằng chứng đi kèm.
Mục tiêu không phải đạt đến trạng thái không bao giờ lo lắng. Một cảm giác an toàn lành mạnh hơn nằm ở khả năng tự nhắc mình: “Tôi không thể kiểm soát hết những gì sẽ xảy ra, nhưng ngay lúc này tôi đang ở đây, tôi có thể đánh giá điều gì thực sự cần xử lý và tôi có khả năng ứng phó khi vấn đề thật sự xuất hiện.”
Nếu trạng thái “luôn đề phòng” đã trở thành nền của cuộc sống, khiến bạn không thể tận hưởng những khoảng thời gian bình yên hoặc ảnh hưởng rõ rệt đến sức khỏe và sinh hoạt, đó là lúc việc trao đổi với bác sĩ hoặc nhà tâm lý có thể giúp tìm ra nguyên nhân cụ thể hơn thay vì tiếp tục sống trong cảm giác rằng mình luôn phải chuẩn bị cho một nguy hiểm chưa biết tên.
