Cuộc sống ngày càng tiện nghi nhưng nhiều người vẫn thường xuyên lo âu. Điều gì trong nhịp sống hiện đại đang khiến tâm trí khó được nghỉ ngơi?
Chúng ta có thể đặt đồ ăn trong vài phút, làm việc từ xa, liên lạc với bất kỳ ai và tìm gần như mọi thông tin chỉ bằng một chiếc điện thoại. Cuộc sống tiện lợi hơn, nhưng tâm trí chưa chắc nhẹ nhàng hơn. Lo âu hiện đại thường không đến từ một mối nguy ngay trước mắt, mà từ việc phải liên tục dự đoán, lựa chọn, so sánh và chuẩn bị cho những điều chưa xảy ra.
Có phải con người hiện đại thực sự lo âu nhiều hơn?
Không thể nói rằng cứ sống hiện đại là sẽ mắc rối loạn lo âu. Điều kiện sống tốt hơn mang lại rất nhiều lợi ích cho sức khỏe: y tế phát triển, thông tin dễ tiếp cận, công việc ít lao động nặng nhọc hơn và con người có nhiều cơ hội lựa chọn cuộc sống của mình.
Nhưng cùng lúc đó, những nguồn gây căng thẳng cũng thay đổi.
Ngày trước, nỗi lo thường gắn với những vấn đề khá cụ thể: thức ăn, bệnh tật, thiên tai, sự an toàn của gia đình. Ngày nay, bên cạnh những vấn đề ấy, chúng ta còn phải nghĩ đến công việc, tiền bạc, giá nhà, tương lai nghề nghiệp, sức khỏe, quan hệ, hình ảnh cá nhân, việc nuôi dạy con, mạng xã hội và cả những biến động xảy ra ở cách mình hàng nghìn kilomet.
Nói cách khác, cuộc sống có thể tiện nghi hơn, nhưng số thứ khiến tâm trí phải bận tâm chưa chắc ít đi.
Não bộ của chúng ta không chỉ phản ứng với nguy hiểm trước mắt
Lo âu vốn là một phản ứng cần thiết.
Khi đứng trước nguy hiểm, cơ thể tăng cảnh giác, tim đập nhanh hơn, cơ bắp căng lên và sự chú ý tập trung vào mối đe dọa. Cơ chế này từng giúp con người phản ứng nhanh trước những tình huống sống còn.
Vấn đề là não bộ cũng có thể kích hoạt hệ thống cảnh báo trước những thứ chưa thực sự xảy ra.
Một email từ sếp có thể khiến ta nghĩ:
“Có phải mình làm sai gì không?”
Một cơn đau đầu có thể dẫn đến:
“Liệu mình có bệnh nghiêm trọng?”
Nhìn thấy một người bạn cùng tuổi thành công có thể làm xuất hiện:
“Có phải mình đang tụt lại phía sau?”
Không có con thú nào đang đuổi theo chúng ta, nhưng cơ thể vẫn có thể phản ứng như thể có một mối nguy cần giải quyết ngay.
Đặc biệt, những nỗi lo kiểu này thường không có điểm kết thúc rõ ràng. Ta có thể hoàn thành một deadline, nhưng ngay sau đó lại xuất hiện deadline khác. Ta có thể được bác sĩ trấn an hôm nay nhưng tuần sau lại chú ý đến một triệu chứng khác.
Vì thế, điều khiến nhiều người mệt mỏi không phải một biến cố lớn, mà là trạng thái cảnh giác âm ỉ kéo dài.
Chúng ta biết quá nhiều chuyện đang xảy ra
Một chiếc điện thoại có thể mang cả thế giới vào phòng ngủ.
Chỉ trong vài phút, chúng ta có thể đọc về chiến tranh, dịch bệnh, tai nạn, khủng hoảng kinh tế, giá nhà tăng, một bệnh lý hiếm gặp và một công nghệ mới có khả năng thay đổi thị trường lao động.
Biết thông tin là điều cần thiết. Nhưng não bộ không phải lúc nào cũng phân biệt tốt giữa “thông tin mình cần biết” và “mối nguy mình cần xử lý”.
Vì vậy, một người có thể dành cả buổi tối cập nhật những vấn đề mà bản thân gần như không thể tác động đến.
Càng đọc, họ càng có cảm giác cần biết thêm.
Càng biết thêm, họ lại càng nhận ra có nhiều điều mình không kiểm soát được.
Đó là lý do đôi khi chúng ta đóng điện thoại xuống sau một giờ “cập nhật tin tức” nhưng không cảm thấy hiểu biết và bình tĩnh hơn, mà chỉ thấy đầu óc nặng thêm.
Công việc cũng không còn thực sự kết thúc khi rời văn phòng
Trước đây, rời khỏi nơi làm việc thường tạo ra một ranh giới khá rõ giữa công việc và đời sống riêng.
Ngày nay, ranh giới đó mờ hơn.
Email có thể đến lúc 10 giờ tối. Nhóm chat vẫn hiện thông báo cuối tuần. Điện thoại trên bàn ăn cũng chính là thiết bị dùng để xử lý công việc.
Không phải công nghệ có vấn đề. Vấn đề nằm ở chỗ khả năng kết nối liên tục đôi khi biến thành kỳ vọng rằng chúng ta cũng phải luôn sẵn sàng.
Một người có thể đang nằm trên giường nhưng đầu óc vẫn ở công ty.
Về lâu dài, tâm trí thiếu những khoảng thời gian thực sự được phép “tắt”.
Mạng xã hội khiến chúng ta so sánh mình với quá nhiều người
Con người luôn so sánh mình với người khác. Nhưng trước đây, phạm vi so sánh thường khá nhỏ: bạn bè, hàng xóm, đồng nghiệp hoặc họ hàng.
Mạng xã hội mở rộng nhóm tham chiếu đó gần như vô hạn.
Buổi sáng, bạn nhìn thấy một người vừa mua nhà.
Buổi trưa, một người khác được thăng chức.
Buổi tối, có người đang du lịch ở châu Âu, trong khi một người cùng tuổi đã sở hữu doanh nghiệp riêng.
Điều chúng ta dễ quên là mạng xã hội thường cho thấy những lát cắt đã được chọn lọc của cuộc sống.
Ta lấy những khoảnh khắc đẹp nhất của hàng trăm người khác rồi so sánh với toàn bộ cuộc đời mình, bao gồm cả những ngày mệt mỏi, thất bại và không biết phải đi đâu tiếp theo.
Khi điều này xảy ra thường xuyên, cảm giác “mình chưa đủ” rất dễ xuất hiện.
Không đủ giỏi.
Không đủ thành công.
Không đủ đẹp.
Không kiếm đủ tiền.
Không sống đủ thú vị.
Và khi tiêu chuẩn luôn dịch chuyển, cảm giác an tâm cũng rất khó xuất hiện.
Cuộc sống có quá nhiều lựa chọn
Có nhiều lựa chọn là một dạng tự do.
Nhưng lựa chọn càng nhiều, con người càng dễ tự hỏi liệu mình đã chọn đúng chưa.
Chọn nghề nào?
Ở lại hay nghỉ việc?
Mua nhà hay tiếp tục thuê?
Kết hôn bây giờ hay chờ thêm?
Có nên chuyển ra nước ngoài?
Có nên bắt đầu lại sự nghiệp?
Vấn đề không chỉ nằm ở quyết định hiện tại. Sau khi đã lựa chọn, chúng ta vẫn có thể nhìn sang những con đường khác và nghĩ:
“Nếu lúc đó mình chọn khác thì sao?”
Tâm trí muốn có một lựa chọn hoàn hảo để đảm bảo rằng tương lai sẽ ổn.
Nhưng phần lớn quyết định quan trọng trong đời đều không đi kèm sự chắc chắn như vậy.
Khả năng sống với những điều chưa biết vì thế trở thành một kỹ năng tâm lý ngày càng quan trọng.
Chúng ta kết nối nhiều hơn nhưng chưa chắc gần nhau hơn
Một người có thể nhận hàng trăm tin nhắn mỗi ngày nhưng vẫn cảm thấy cô đơn.
Điều đó nghe có vẻ mâu thuẫn nhưng thực tế khá dễ hiểu.
Kết nối kỹ thuật số giúp chúng ta duy trì rất nhiều mối quan hệ, nhưng số lượng tương tác không hoàn toàn giống cảm giác được thấu hiểu.
Có những lúc chúng ta không cần thêm một lượt thích hay một emoji.
Chúng ta cần một người đủ gần để có thể nói:
“Dạo này tôi không ổn lắm.”
Và cảm thấy mình được lắng nghe.
Khi những mối quan hệ thực sự gần gũi trở nên ít đi, một trong những nguồn giúp con người điều hòa stress cũng có thể yếu đi theo.
Cơ thể được nghỉ nhiều hơn nhưng đầu óc lại hoạt động liên tục
Cuộc sống hiện đại đã giảm đáng kể nhiều loại lao động thể chất.
Chúng ta ngồi khi đi làm, ngồi khi làm việc, ngồi khi ăn và tiếp tục ngồi để giải trí.
Trong khi cơ thể ít vận động hơn, não lại phải tiếp nhận hàng trăm tín hiệu mỗi ngày.
Tin nhắn.
Email.
Video.
Deadline.
Cuộc gọi.
Tin tức.
Thông báo.
Một ngày có thể kết thúc trong trạng thái “rất mệt” dù gần như chúng ta không vận động nhiều.
Khi điều này đi kèm thiếu ngủ, stress càng dễ trở nên khó kiểm soát.
Giấc ngủ và lo âu có mối quan hệ hai chiều khá rõ: lo âu khiến người ta khó ngủ, trong khi ngủ không đủ lại khiến cơ thể và cảm xúc nhạy cảm hơn với stress.
Đây là lý do đôi khi trước khi đặt câu hỏi “Tại sao gần đây mình hay lo?”, cũng nên hỏi thêm:
“Mình đã ngủ thế nào trong vài tuần vừa rồi?”
Một vấn đề khác: chúng ta ngày càng khó chấp nhận sự không chắc chắn
Công nghệ khiến nhiều thứ trở nên tức thời.
Muốn biết một thông tin, chúng ta tìm kiếm.
Muốn mua món đồ, chúng ta đặt.
Muốn nói chuyện với ai đó, chúng ta nhắn tin ngay.
Nhưng những câu hỏi lớn của cuộc đời vẫn không hoạt động theo cách ấy.
Bao giờ tôi thành công?
Mối quan hệ này có kéo dài không?
Công việc của tôi năm năm nữa sẽ thế nào?
Con tôi sau này có ổn không?
Tôi có khỏe mạnh đến tuổi già không?
Không ai có thể cung cấp câu trả lời chắc chắn.
Khi một người cảm thấy mình chỉ có thể yên tâm nếu biết chắc chuyện gì sẽ xảy ra, họ rất dễ rơi vào vòng lặp kiểm tra, suy nghĩ và tìm kiếm sự trấn an.
Lo âu khi đó không chỉ đến từ điều xấu có thể xảy ra.
Nó đến từ việc chúng ta không chịu nổi câu nói:
“Hiện tại tôi chưa biết.”
Vậy sống thế nào để bớt bị cuốn vào lo âu hiện đại?
Không nhất thiết phải bỏ điện thoại, xóa mạng xã hội hay rời thành phố.
Điều cần thiết hơn là tạo lại những ranh giới mà công nghệ đã làm mờ.
Có thể bắt đầu từ những việc rất đời thường: không mang công việc vào mọi khoảng thời gian nghỉ, dành một phần trong ngày không kiểm tra thông báo, giảm việc đọc những thông tin khiến mình lo nhưng không giúp mình hành động, duy trì vận động và bảo vệ giấc ngủ.
Bên cạnh đó, nên chú ý đến cách mình sử dụng mạng xã hội. Sau 30 phút lướt mạng, bạn cảm thấy được kết nối và có thêm thông tin hữu ích, hay chỉ cảm thấy mình kém hơn tất cả mọi người?
Một câu hỏi khác cũng đáng suy nghĩ là:
“Bao nhiêu mới là đủ?”
Nếu mỗi lần đạt được một mục tiêu chúng ta lập tức cần mục tiêu tiếp theo để cảm thấy mình có giá trị, tâm trí rất khó có ngày được nghỉ.
Thành công không có gì sai. Nhưng một cuộc sống chỉ được đánh giá bằng thành tích rất dễ biến thành cuộc đua không có vạch đích.
Lo âu vì cuộc sống nhiều áp lực có phải là rối loạn lo âu?
Không.
Lo lắng về công việc, tiền bạc, sức khỏe hay tương lai là một phần bình thường của cuộc sống. Không nên biến mọi cảm giác căng thẳng thành một chẩn đoán tâm thần.
Điều đáng lưu ý hơn là khi lo âu trở nên dai dẳng, khó kiểm soát và bắt đầu ảnh hưởng rõ đến cuộc sống.
Ví dụ:
- Khó ngủ kéo dài vì suy nghĩ;
- Không thể ngừng lo dù vấn đề không quá nghiêm trọng;
- Thường xuyên hồi hộp, căng cơ hoặc bồn chồn;
- Khó tập trung vào công việc;
- Né tránh nhiều tình huống vì sợ;
- Liên tục cần người khác trấn an;
- Công việc hoặc các mối quan hệ bị ảnh hưởng.
Khi đó, việc trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia sức khỏe tâm thần có thể giúp phân biệt stress thông thường với một vấn đề cần được hỗ trợ chuyên sâu hơn.
Vì sao cần nhìn lo âu dưới cả góc độ Thân và Tâm?
Lo âu không chỉ xuất hiện dưới dạng suy nghĩ.
Một người có thể đến khám vì mất ngủ, đau đầu, mệt mỏi, hồi hộp, khó chịu tiêu hóa hoặc giảm ham muốn mà chưa nhận ra mình đang chịu áp lực tâm lý kéo dài.
Ở chiều ngược lại, một vấn đề sức khỏe thể chất cũng có thể làm người bệnh lo lắng nhiều hơn.
Vì vậy, không nên vội kết luận rằng mọi triệu chứng đều “do tâm lý”, nhưng cũng không nên bỏ qua vai trò của stress, cảm xúc và hoàn cảnh sống.
Văn phòng Tâm lý Men’s Health thuộc hệ sinh thái Trung tâm Sức khỏe Nam giới Men’s Health do TS.BS.CK2 Trà Anh Duy sáng lập, hướng đến cách tiếp cận kết hợp giữa y khoa và tâm lý. Mô hình Thân – Tâm giúp xem xét không chỉ triệu chứng cơ thể mà còn giấc ngủ, cảm xúc, công việc, các mối quan hệ và những áp lực người bệnh đang trải qua, từ đó hỗ trợ việc đánh giá toàn diện hơn.
Lo âu trong cuộc sống hiện đại – Những câu hỏi thường gặp
Có cuộc sống đầy đủ mà vẫn lo âu có bất thường không?
Không. Điều kiện vật chất chỉ là một phần của sức khỏe tâm lý. Công việc, quan hệ, sức khỏe, trải nghiệm cá nhân, sự bất định và cách chúng ta đối diện với stress đều có thể ảnh hưởng đến mức độ lo âu.
Dùng mạng xã hội nhiều có gây lo âu không?
Không thể kết luận rằng mạng xã hội trực tiếp gây rối loạn lo âu ở tất cả mọi người. Tuy nhiên, việc sử dụng quá mức, thường xuyên so sánh bản thân hoặc liên tục kiểm tra phản ứng của người khác có thể làm lo âu tăng lên ở một số người.
Vì sao càng tìm hiểu về bệnh trên mạng tôi càng lo?
Khi đang lo về sức khỏe, việc tìm kiếm thường nhằm tạo cảm giác chắc chắn. Nhưng càng tìm, chúng ta càng tiếp xúc với nhiều khả năng bệnh lý khác nhau, từ đó lại xuất hiện thêm những điều để lo. Nếu triệu chứng đáng lo ngại, thăm khám phù hợp thường hữu ích hơn việc tìm kiếm liên tục.
Lo âu có liên quan đến thiếu ngủ không?
Có. Lo âu có thể gây khó ngủ, và thiếu ngủ cũng có thể khiến khả năng điều hòa cảm xúc giảm, khiến một người nhạy cảm hơn trước stress. Hai vấn đề này đôi khi tạo thành một vòng lặp kéo dài.
Có nên bỏ mạng xã hội hoàn toàn để bớt lo?
Không nhất thiết. Điều quan trọng hơn là cách sử dụng. Với một số người, đặt giới hạn thời gian hoặc giảm sử dụng trước giờ ngủ đã đủ hữu ích.
Khi nào nên gặp chuyên gia tâm lý?
Khi lo âu kéo dài, khó kiểm soát hoặc bắt đầu ảnh hưởng đến giấc ngủ, công việc, học tập, các mối quan hệ và chất lượng cuộc sống, bạn có thể cân nhắc một cuộc đánh giá chuyên môn.
Kết luận
Cuộc sống hiện đại không khiến con người “yếu đuối hơn”. Nó chỉ tạo ra những dạng áp lực khác.
Chúng ta có ít việc phải làm bằng tay hơn nhưng nhiều thứ phải xử lý trong đầu hơn. Chúng ta kết nối với nhiều người hơn nhưng vẫn có thể cô đơn. Chúng ta có nhiều lựa chọn hơn nhưng cũng dễ lo mình đã chọn sai. Và dù công nghệ có thể cung cấp câu trả lời trong vài giây, những điều quan trọng nhất của cuộc sống vẫn chứa rất nhiều sự không chắc chắn.
Có lẽ vì vậy, cách giảm lo âu trong xã hội hiện đại không phải là cố kiểm soát thêm mọi thứ. Đôi khi, điều cần học lại chính là khả năng nghỉ ngơi, giới hạn lượng thông tin mình tiếp nhận, duy trì những mối quan hệ thật sự có ý nghĩa và chấp nhận rằng có những câu hỏi của cuộc đời chưa cần phải có câu trả lời ngay hôm nay.
