PTSD là rối loạn xuất hiện sau sang chấn, khiến ký ức đau buồn tái hiện qua ác mộng, hồi tưởng, né tránh và trạng thái cảnh giác kéo dài.
Rối loạn căng thẳng sau sang chấn (PTSD) có thể xuất hiện sau khi một người trải qua hoặc chứng kiến một biến cố gây đe dọa nghiêm trọng. Điều khiến PTSD khác với một ký ức buồn thông thường là sang chấn có thể tiếp tục “xâm nhập” vào hiện tại qua ác mộng, hồi tưởng, phản ứng cơ thể và cảm giác nguy hiểm, ngay cả khi biến cố đã kết thúc từ lâu.
Rối loạn căng thẳng sau sang chấn PTSD là gì?
Rối loạn căng thẳng sau sang chấn, hay Post-traumatic Stress Disorder – PTSD, là một rối loạn sức khỏe tâm thần có thể phát triển sau khi một người trực tiếp trải qua, chứng kiến hoặc trong một số trường hợp biết về một biến cố nghiêm trọng liên quan đến cái chết, nguy cơ tử vong, thương tích nặng hoặc bạo lực tình dục.
Những sự kiện có thể liên quan đến PTSD rất đa dạng, chẳng hạn tai nạn nghiêm trọng, thiên tai, chiến tranh, bạo lực, xâm hại, tai nạn nghề nghiệp hoặc một biến cố y khoa có tính đe dọa. Tuy nhiên, trải qua sang chấn không đồng nghĩa chắc chắn sẽ mắc PTSD. Nhiều người có những phản ứng căng thẳng mạnh trong vài ngày hoặc vài tuần sau biến cố nhưng dần hồi phục khi cảm giác an toàn được tái lập.
PTSD được xem xét khi các triệu chứng kéo dài, gây đau khổ đáng kể hoặc ảnh hưởng rõ rệt đến công việc, học tập, các mối quan hệ và đời sống hằng ngày. Việc chẩn đoán cần được thực hiện bởi bác sĩ hoặc chuyên gia sức khỏe tâm thần có chuyên môn phù hợp, không thể chỉ dựa trên cảm giác “bị ám ảnh bởi quá khứ”.
Vì sao ký ức sang chấn lại khác ký ức thông thường?
Một ký ức thông thường thường có cảm giác thuộc về quá khứ. Chúng ta có thể nhớ lại một chuyện buồn và biết rõ rằng sự việc đã kết thúc. Trong PTSD, một số ký ức sang chấn lại có thể được trải nghiệm theo cách rất khác: mạnh, sống động, không chủ ý và gắn với phản ứng cơ thể giống như nguy hiểm đang xảy ra ở hiện tại.
Người bệnh không nhất thiết ngồi xuống và cố nhớ về sang chấn. Ký ức có thể tự xuất hiện khi nghe một âm thanh, nhìn thấy một địa điểm, ngửi một mùi quen thuộc hoặc gặp một tình huống có nét tương đồng với biến cố trước đây. Đôi khi bản thân người đó cũng không nhận ra vì sao mình đột nhiên hoảng sợ, tim đập nhanh hoặc muốn rời khỏi một nơi nào đó.
Điều này không có nghĩa não bộ đang “phát lại một đoạn phim hoàn chỉnh”. Ký ức sang chấn có thể rời rạc, tập trung mạnh vào một số hình ảnh, âm thanh, cảm giác cơ thể hoặc khoảnh khắc đặc biệt. Một người có thể nhớ rất rõ tiếng phanh xe, ánh sáng trong căn phòng hay cảm giác bất lực nhưng lại không nhớ được toàn bộ trình tự sự việc.
Những ký ức đau buồn trong PTSD có thể xuất hiện ra sao?
Một trong những nhóm triệu chứng nổi bật nhất của PTSD là tái trải nghiệm sang chấn. Người bệnh có thể gặp những ký ức xâm nhập bất ngờ, ác mộng hoặc những phản ứng cảm xúc mạnh khi gặp yếu tố gợi nhắc.
Có người đang làm việc bình thường nhưng bất chợt xuất hiện một hình ảnh từ sự kiện cũ. Có người liên tục mơ thấy biến cố hoặc những giấc mơ mang nội dung đe dọa tương tự. Một số người gặp flashback – trạng thái hồi tưởng mạnh đến mức trong vài khoảnh khắc họ có cảm giác như sự kiện đang diễn ra trở lại, thay vì chỉ đơn thuần nhớ về nó.
Phản ứng cũng có thể xuất hiện chủ yếu ở cơ thể. Một âm thanh tương tự tiếng động trong sang chấn có thể khiến tim đập nhanh, đổ mồ hôi, run tay hoặc căng cứng cơ dù người bệnh biết về lý trí rằng mình đang ở nơi an toàn. Điều này cho thấy PTSD không chỉ liên quan đến ký ức mà còn liên quan đến hệ thống phát hiện và phản ứng với nguy hiểm.
Não bộ phản ứng thế nào sau một sang chấn?
Khi con người đối diện nguy hiểm, não và cơ thể kích hoạt những hệ thống sinh tồn giúp phản ứng nhanh: chiến đấu, bỏ chạy hoặc bất động. Nhịp tim tăng, sự chú ý tập trung vào mối đe dọa và những thông tin không cần thiết tạm thời bị giảm ưu tiên.
Trong PTSD, hệ thống cảnh báo này có thể tiếp tục hoạt động quá mạnh ngay cả sau khi nguy hiểm đã qua. Những dấu hiệu vốn trung tính có thể bị não bộ liên kết với sang chấn và trở thành tín hiệu báo động. Vì vậy, một mùi hương, một kiểu ánh sáng, tiếng động hoặc thậm chí một ngày trong năm có thể kích hoạt cảm giác sợ hãi.
Nghiên cứu thần kinh cho thấy PTSD liên quan đến sự thay đổi trong hoạt động và kết nối của nhiều vùng não tham gia xử lý sợ hãi, ký ức và kiểm soát cảm xúc, trong đó thường được nhắc đến hạch hạnh nhân, hồi hải mã và vùng vỏ não trước trán. Tuy nhiên, không nên hiểu PTSD đơn giản là “một vùng não bị hỏng”. Đây là một rối loạn phức tạp liên quan đồng thời đến hệ thần kinh, ký ức, cảm xúc, trải nghiệm sống và môi trường.
PTSD có những triệu chứng nào?
Theo cách phân loại thường được sử dụng trong DSM-5-TR, triệu chứng PTSD được xem xét trong một số nhóm chính.
Tái trải nghiệm sang chấn
Người bệnh có thể xuất hiện ký ức không mong muốn, ác mộng, flashback hoặc phản ứng tâm lý và thể chất mạnh khi gặp những yếu tố gợi nhắc đến biến cố.
Điểm đáng chú ý là những trải nghiệm này thường mang tính xâm nhập. Người bệnh không muốn nhớ nhưng ký ức vẫn xuất hiện.
Né tránh những gì liên quan đến sang chấn
Khi một địa điểm, người, cuộc trò chuyện hoặc cảm xúc có khả năng kích hoạt ký ức đau buồn, phản ứng tự nhiên là tránh xa.
Người bệnh có thể không muốn nhắc đến sự kiện, tránh một con đường, không xem một loại phim nhất định hoặc thậm chí tránh những người từng có mặt trong biến cố. Trong ngắn hạn, né tránh có thể giảm căng thẳng. Nhưng nếu kéo dài, nó có thể khiến cuộc sống ngày càng thu hẹp và làm cho não bộ khó học lại rằng hiện tại đã an toàn.
Thay đổi trong suy nghĩ và cảm xúc
PTSD có thể ảnh hưởng đến cách một người nhìn nhận bản thân và thế giới. Một số người trở nên khó tin tưởng người khác, cảm thấy thế giới luôn nguy hiểm hoặc tự trách mình về những gì đã xảy ra.
Họ có thể mất hứng thú với những hoạt động trước đây, cảm thấy xa cách với người thân hoặc khó trải nghiệm những cảm xúc tích cực. Những biểu hiện này đôi khi bị nhầm với trầm cảm vì hai tình trạng có thể có nhiều triệu chứng giao nhau và cũng có thể xuất hiện cùng lúc.
Cảnh giác và phản ứng quá mức
Người đang trải qua PTSD có thể liên tục quan sát xung quanh như thể nguy hiểm có thể xuất hiện bất kỳ lúc nào. Họ dễ giật mình, khó thư giãn, khó ngủ, dễ cáu gắt hoặc khó tập trung.
Một người từng gặp tai nạn giao thông nghiêm trọng, chẳng hạn, có thể căng cứng toàn thân mỗi khi nghe tiếng thắng xe. Về lý trí họ biết mình đang an toàn, nhưng cơ thể vẫn phản ứng như đang đứng trước nguy hiểm.
Flashback có giống việc “nhớ lại chuyện cũ” không?
Không hoàn toàn. Khi nhớ một ký ức thông thường, một người thường vẫn cảm nhận rõ khoảng cách giữa quá khứ và hiện tại. Flashback có thể làm ranh giới đó trở nên mờ hơn.
Trong một flashback mạnh, hình ảnh, âm thanh, cảm giác cơ thể hoặc nỗi sợ từ sang chấn có thể trở nên sống động đến mức người bệnh cảm giác sự kiện đang xảy ra lại. Flashback có thể chỉ kéo dài vài giây nhưng cũng có thể khiến người bệnh rất hoang mang và kiệt sức sau đó.
Không phải mọi người mắc PTSD đều có flashback, và việc thỉnh thoảng nhớ lại một biến cố đau buồn cũng không có nghĩa là một người mắc PTSD.
Tại sao người bị PTSD thường tránh nhắc đến sang chấn?
Né tránh thường bắt đầu như một cơ chế tự bảo vệ. Nếu nghĩ về sự kiện khiến cơ thể hoảng loạn, việc không nhắc đến nó có vẻ là lựa chọn hợp lý nhất.
Vấn đề là não bộ có thể học được rằng “chỉ cần nhớ đến chuyện đó cũng nguy hiểm”. Người bệnh càng tránh những yếu tố gợi nhắc, càng ít có cơ hội trải nghiệm rằng ký ức tuy đau đớn nhưng bản thân hiện tại vẫn có thể an toàn.
Đây là một trong những lý do nhiều phương pháp trị liệu PTSD không chỉ yêu cầu người bệnh “quên đi quá khứ”. Thay vào đó, quá trình trị liệu giúp họ xử lý ký ức theo cách an toàn và có cấu trúc, giảm khả năng ký ức tiếp tục kiểm soát cuộc sống hiện tại.
PTSD có phải là do người bệnh “không buông bỏ được quá khứ”?
Không. Cách nói này vừa thiếu chính xác vừa dễ làm người trải qua sang chấn cảm thấy bị trách móc.
PTSD không đơn giản là một lựa chọn suy nghĩ. Người bệnh không chủ động muốn các ký ức xâm nhập, ác mộng hay phản ứng hoảng sợ xuất hiện. Những triệu chứng này liên quan đến cách não bộ và hệ thần kinh đã thích nghi với một tình huống cực kỳ đe dọa.
Điều trị PTSD vì vậy không phải yêu cầu một người “ngừng nghĩ đến nó”. Mục tiêu thường là giúp não bộ phân biệt tốt hơn giữa ký ức của nguy hiểm trong quá khứ và sự an toàn của hiện tại.
PTSD khác phản ứng bình thường sau sang chấn như thế nào?
Sau một biến cố nghiêm trọng, việc sợ hãi, mất ngủ, giật mình, nghĩ nhiều về sự kiện hoặc không muốn quay lại nơi xảy ra biến cố có thể là phản ứng tự nhiên. Không phải tất cả các biểu hiện này đều đồng nghĩa với rối loạn tâm thần.
Đối với PTSD, các triệu chứng phải được xem xét theo nhiều yếu tố như thời gian tồn tại, mức độ nghiêm trọng và ảnh hưởng đến chức năng. Trong DSM-5-TR, các triệu chứng PTSD kéo dài trên một tháng và gây đau khổ hoặc suy giảm chức năng đáng kể.
Khi các biểu hiện tương tự xuất hiện trong thời gian sớm hơn sau sang chấn, bác sĩ có thể xem xét các phản ứng stress cấp tính hoặc những chẩn đoán khác tùy trường hợp. Vì vậy, không nên tự chẩn đoán PTSD chỉ dựa trên việc vẫn còn buồn hoặc nhớ về một biến cố.
PTSD có thể điều trị được không?
Có nhiều phương pháp điều trị PTSD đã được nghiên cứu và có bằng chứng hỗ trợ. Các hướng điều trị tâm lý thường tập trung trực tiếp vào sang chấn, chẳng hạn liệu pháp nhận thức – hành vi tập trung vào sang chấn, liệu pháp tiếp xúc kéo dài, Cognitive Processing Therapy hoặc EMDR.
Dù kỹ thuật khác nhau, một mục tiêu quan trọng của trị liệu là giúp người bệnh xử lý ký ức và những niềm tin hình thành sau sang chấn theo cách an toàn hơn. Người bệnh dần nhận ra rằng ký ức về một sự kiện nguy hiểm không đồng nghĩa với nguy hiểm đang xảy ra trong hiện tại.
Thuốc cũng có thể được bác sĩ tâm thần cân nhắc trong một số trường hợp, đặc biệt khi triệu chứng PTSD đáng kể hoặc đi cùng trầm cảm, lo âu và rối loạn giấc ngủ. Việc lựa chọn thuốc cần được cá nhân hóa và không nên tự mua hoặc tự ngưng thuốc.
Điều quan trọng là trị liệu sang chấn không đồng nghĩa với việc ép người bệnh kể lại toàn bộ trải nghiệm ngay từ buổi đầu. Một chuyên gia được đào tạo về sang chấn sẽ đánh giá khả năng ổn định cảm xúc, cảm giác an toàn và mức sẵn sàng của từng người trước khi lựa chọn cách can thiệp phù hợp.
Người thân nên làm gì khi một người đang sống với PTSD?
Sự hỗ trợ từ người thân có thể có giá trị, nhưng điều đó không có nghĩa phải liên tục hỏi người bệnh về sang chấn. Họ có quyền quyết định khi nào và chia sẻ đến mức nào.
Thay vì hỏi “Chuyện gì đã xảy ra với bạn?”, có thể hỏi “Hiện tại điều gì sẽ giúp bạn cảm thấy an toàn hơn?”. Khi người bệnh gặp phản ứng mạnh với một yếu tố gợi nhắc, việc giúp họ nhận biết mình đang ở đâu, thời điểm hiện tại và những gì đang diễn ra xung quanh có thể hữu ích hơn việc tranh luận rằng “không có gì phải sợ”.
Người thân cũng không cần trở thành nhà trị liệu. Nếu triệu chứng kéo dài, ảnh hưởng đáng kể đến cuộc sống hoặc ngày càng nặng hơn, khuyến khích người bệnh tiếp cận chuyên gia có kinh nghiệm về sang chấn là lựa chọn phù hợp hơn.
Khi nào cần tìm kiếm hỗ trợ chuyên môn?
Nên cân nhắc đánh giá chuyên môn khi ký ức, ác mộng, né tránh hoặc trạng thái cảnh giác kéo dài và bắt đầu ảnh hưởng đến giấc ngủ, công việc, học tập, đời sống tình cảm hoặc khả năng sinh hoạt bình thường.
Một số người cố kiểm soát các triệu chứng bằng rượu, thuốc an thần không kê đơn hoặc các chất khác. Điều này có thể làm vấn đề trở nên phức tạp hơn và là dấu hiệu cần được đánh giá.
Nếu một người sau sang chấn xuất hiện ý nghĩ tự sát, có ý định tự gây tổn thương, mất khả năng đảm bảo an toàn hoặc rơi vào trạng thái khủng hoảng nghiêm trọng, cần liên hệ người đáng tin cậy và tìm hỗ trợ y tế khẩn cấp. Không nên để người có nguy cơ cao phải tự đối diện với tình trạng này một mình.
Chăm sóc PTSD cần nhìn cả phản ứng tâm lý và cơ thể
Sang chấn không chỉ tồn tại dưới dạng một câu chuyện trong trí nhớ. Người đang trải qua PTSD có thể đồng thời gặp mất ngủ, hồi hộp, đau đầu, căng cơ, mệt mỏi, giảm ham muốn, khó tập trung hoặc nhiều biểu hiện cơ thể khác. Những triệu chứng này cần được đánh giá cẩn thận thay vì mặc định tất cả đều “do tâm lý”.
Văn phòng Tâm lý Men’s Health thuộc hệ sinh thái Trung tâm Sức khỏe Nam giới Men’s Health do TS.BS.CK2 Trà Anh Duy sáng lập được xây dựng theo hướng kết nối chăm sóc sức khỏe tâm lý với thăm khám y khoa. Với góc nhìn kết hợp giữa bác sĩ và nhà tâm lý, việc đánh giá có thể đồng thời xem xét cảm xúc, phản ứng cơ thể, giấc ngủ, sức khỏe tình dục, các mối quan hệ và hoàn cảnh sống của mỗi người.
Mô hình chăm sóc Thân – Tâm có thể hỗ trợ nhận diện toàn diện hơn các yếu tố đang ảnh hưởng đến quá trình phục hồi. Với các trường hợp PTSD, mục tiêu không phải xóa bỏ ký ức mà giúp người bệnh dần lấy lại cảm giác an toàn và khả năng sống trong hiện tại mà không liên tục bị quá khứ chi phối.
PTSD – Những câu hỏi thường gặp
PTSD có phải chỉ xảy ra ở người từng trải qua chiến tranh?
Không. PTSD có thể xuất hiện sau nhiều loại sang chấn khác nhau như tai nạn nghiêm trọng, bạo lực, xâm hại, thiên tai hoặc các tình huống đe dọa tính mạng.
Người bị PTSD có nhớ chính xác mọi chi tiết của sang chấn không?
Không nhất thiết. Ký ức sang chấn có thể rất rõ ở một số chi tiết nhưng lại rời rạc hoặc thiếu hụt ở những phần khác. Điều này không tự động chứng minh ký ức là đúng hay sai.
Flashback và ác mộng có bắt buộc phải có trong PTSD không?
Không phải mọi người mắc PTSD đều có biểu hiện giống nhau. Chẩn đoán dựa trên một nhóm triệu chứng và mức độ ảnh hưởng tổng thể chứ không dựa trên một dấu hiệu riêng lẻ.
Có thể bị PTSD nhiều năm sau sang chấn không?
Một số người có triệu chứng ngay sau biến cố, trong khi ở người khác biểu hiện rõ có thể xuất hiện muộn hơn. Việc đánh giá cần xem xét toàn bộ diễn tiến và những yếu tố xảy ra trong khoảng thời gian đó.
PTSD có làm một người trở nên dễ nổi nóng hơn không?
Có thể. Trạng thái cảnh giác kéo dài, mất ngủ và cảm giác luôn bị đe dọa có thể làm tăng sự cáu gắt hoặc phản ứng mạnh. Tuy nhiên, không phải mọi hành vi tức giận đều có thể quy cho PTSD.
Có nên cố quên hoàn toàn ký ức sang chấn?
Mục tiêu điều trị thường không phải xóa ký ức. Điều quan trọng hơn là giúp ký ức được xử lý theo cách ít xâm nhập và không còn khiến cơ thể phản ứng như thể nguy hiểm vẫn đang xảy ra.
PTSD có thể hồi phục không?
Nhiều người có thể giảm đáng kể triệu chứng và cải thiện chức năng khi được hỗ trợ phù hợp. Thời gian hồi phục khác nhau giữa từng người và không nên đặt một mốc thời gian cố định cho tất cả trường hợp.
Kết luận
Rối loạn căng thẳng sau sang chấn không đơn giản là việc một người “nghĩ quá nhiều về quá khứ”. Đó là trạng thái trong đó ký ức về nguy hiểm có thể tiếp tục kích hoạt hệ thống cảnh báo của não và cơ thể, khiến người bệnh tái trải nghiệm, né tránh hoặc sống trong trạng thái cảnh giác kéo dài dù biến cố đã qua.
Hiểu được cơ chế này giúp giảm bớt những nhận xét như “hãy quên đi” hoặc “chuyện qua rồi thì đừng nghĩ nữa”. Người đang sống với PTSD cần được hỗ trợ để lấy lại cảm giác an toàn, xử lý ký ức theo cách phù hợp và từng bước tái kết nối với cuộc sống hiện tại. Khi các triệu chứng kéo dài hoặc ảnh hưởng đáng kể đến sinh hoạt, gặp chuyên gia sức khỏe tâm thần có kinh nghiệm về sang chấn là một bước chăm sóc phù hợp.
