Wabi-sabi gợi nhắc rằng không phải mọi thứ có giá trị đều cần hoàn hảo, nguyên vẹn hay tồn tại mãi mãi. Dưới góc nhìn tâm lý, tinh thần này có điểm gặp với sự chấp nhận và tính linh hoạt tâm lý: nhìn thấy giới hạn, sai sót và thay đổi mà không để chúng trở thành lý do để phủ nhận giá trị của bản thân.
Một căn phòng phải luôn gọn, công việc phải thật tốt, cơ thể phải đẹp hơn, các mối quan hệ phải hài hòa và bản thân phải liên tục tiến bộ – rất nhiều áp lực hiện đại được xây dựng quanh một thông điệp ngầm rằng phiên bản hiện tại vẫn “chưa đủ”. Vì vậy, ý tưởng Wabi-sabi của Nhật Bản ngày càng được nhắc đến như một cách nhìn khác về cuộc sống: thay vì chỉ trân trọng những gì hoàn hảo, hãy nhận ra vẻ đẹp và giá trị trong sự giản dị, không trọn vẹn và biến đổi. Tuy nhiên, Wabi-sabi không phải một liệu pháp tâm lý và cũng không nên được giản lược thành câu khẩu hiệu “hãy yêu mọi khuyết điểm”; giá trị của nó nằm ở một cách nhìn giúp chúng ta bớt chiến đấu với những điều vốn thuộc về đời sống con người.
Wabi-sabi thực sự có nghĩa là gì?
Trong cách sử dụng phổ biến hiện nay, Wabi-sabi thường được diễn giải là vẻ đẹp của sự không hoàn hảo, không vĩnh viễn và không hoàn tất. Tuy nhiên, về mặt lịch sử, wabi và sabi vốn là hai khái niệm có nguồn gốc và sắc thái riêng, sau này mới thường được ghép với nhau. Trong mỹ học Nhật Bản, wabi gắn với sự giản dị, tiết chế và vẻ đẹp không phô trương; sabi dần mang ý nghĩa về dấu vết của thời gian, sự già đi và vẻ đẹp có được qua quá trình tồn tại.
Một chiếc bình cũ có bề mặt không đều, một món đồ đã mang dấu vết sử dụng hay những cánh hoa đang rụng vẫn có thể được nhìn thấy như có giá trị thay vì chỉ là “phiên bản kém hơn” của vật mới và hoàn hảo. Đằng sau cách nhìn này còn có sự nhận thức về vô thường: mọi vật đều thay đổi, già đi và cuối cùng biến mất.
Điều này không đồng nghĩa Wabi-sabi cổ vũ sự cẩu thả hay cho rằng bất kỳ thứ gì hỏng hóc cũng đẹp. Nó đặt câu hỏi khác: liệu giá trị của một điều có nhất thiết phụ thuộc vào việc nó phải hoàn mỹ và bất biến hay không?
Áp lực phải hoàn hảo khiến chúng ta mệt mỏi như thế nào?
Muốn làm tốt một việc không phải vấn đề. Có tiêu chuẩn cao, chăm chỉ và quan tâm đến chất lượng thậm chí có thể là những phẩm chất tích cực. Khó khăn xuất hiện khi tiêu chuẩn chuyển thành điều kiện của giá trị bản thân: “Nếu tôi không làm hoàn hảo, nghĩa là tôi không đủ tốt”.
Nghiên cứu về perfectionism thường phân biệt giữa perfectionistic strivings – xu hướng đặt tiêu chuẩn cao – và perfectionistic concerns – lo lắng quá mức về sai sót, sợ bị đánh giá và cảm thấy mình không bao giờ đạt yêu cầu. Chính nhóm perfectionistic concerns có mối liên hệ đặc biệt rõ với trầm cảm, lo âu và triệu chứng ám ảnh – cưỡng chế. Một phân tích gộp trên hơn 113.000 người trưởng thành cho thấy những lo âu liên quan đến sự hoàn hảo có mối tương quan mức vừa với các triệu chứng này.
Người cầu toàn không nhất thiết làm mọi thứ tốt hơn. Họ có thể trì hoãn vì sợ sản phẩm chưa đủ tốt, sửa đi sửa lại một công việc vốn đã đạt yêu cầu, tránh thử điều mới vì sợ thất bại hoặc dành quá nhiều thời gian tự đánh giá sau một sai sót nhỏ. Vì vậy, chi phí của perfectionism không chỉ nằm ở stress mà còn ở việc cuộc sống ngày càng bị thu hẹp quanh nỗi sợ “không đủ”.
Wabi-sabi giúp thay đổi câu hỏi từ “Có hoàn hảo không?” sang “Có đủ giá trị không?”
Một cách nhìn dựa trên sự hoàn hảo thường chia trải nghiệm thành hai cực: thành công hoặc thất bại, đẹp hoặc xấu, đúng hoặc sai, tốt hoặc chưa đủ. Wabi-sabi đưa vào một vùng xám quan trọng hơn: một thứ có thể không hoàn chỉnh nhưng vẫn có giá trị.
Một bài thuyết trình có thể còn vài điểm cần chỉnh nhưng vẫn truyền tải được thông điệp. Một cơ thể có dấu hiệu tuổi tác vẫn có thể khỏe mạnh và đáng được chăm sóc. Một mối quan hệ có bất đồng không tự động là mối quan hệ thất bại. Một ngày không đạt năng suất như mong muốn vẫn có thể là một ngày cần thiết để cơ thể phục hồi.
Khi tiêu chuẩn được chuyển từ “hoàn hảo” sang “đủ tốt cho mục đích này”, lượng năng lượng dành cho kiểm tra, so sánh và tự phán xét thường giảm xuống. Điều này không buộc bạn phải hạ thấp mọi tiêu chuẩn; nó giúp chọn tiêu chuẩn phù hợp với từng tình huống.
Chấp nhận sự không hoàn hảo không có nghĩa bỏ cuộc
Acceptance – sự chấp nhận – thường bị hiểu nhầm thành cam chịu. Nếu một người không hài lòng với công việc, chấp nhận không có nghĩa “đành vậy, không cần thay đổi”. Nếu đang có một hành vi gây tổn thương, Wabi-sabi cũng không phải lý do để nói “tôi không hoàn hảo nên mọi người phải chấp nhận”.
Trong tâm lý học, đặc biệt ở Acceptance and Commitment Therapy – ACT, sự chấp nhận gần hơn với khả năng cho phép những suy nghĩ và cảm xúc khó chịu tồn tại mà không dành toàn bộ năng lượng để né tránh hoặc loại bỏ chúng. Sau đó, người ta vẫn có thể hành động theo giá trị của mình. Các tổng quan gần đây về ACT cho thấy sự gia tăng psychological flexibility – tính linh hoạt tâm lý có liên quan với giảm distress và cải thiện kết quả trị liệu ở nhiều nhóm.
Ví dụ, bạn có thể chấp nhận rằng mình đang sợ thất bại nhưng vẫn gửi hồ sơ ứng tuyển. Có thể thừa nhận rằng bản thân chưa giỏi một kỹ năng nhưng vẫn bắt đầu học. Chấp nhận thực tế hiện tại không đồng nghĩa quyết định ở nguyên tại đó.
“Đủ tốt” có thể là một kỹ năng tâm lý quan trọng
Với người cầu toàn, từ “đủ” thường tạo cảm giác nguy hiểm. Họ lo rằng nếu cho phép mình làm “đủ tốt”, mọi thứ sẽ dần trở nên tệ hơn. Nhưng trong thực tế, không phải mọi nhiệm vụ đều cần nhận cùng một mức đầu tư.
Một ca phẫu thuật cần tiêu chuẩn khác với việc soạn một email nội bộ. Một báo cáo quan trọng có thể cần kiểm tra kỹ, nhưng việc lựa chọn font cho một ghi chú cá nhân thì không. Nếu mọi nhiệm vụ đều được đối xử như vấn đề sống còn, hệ thống chú ý sẽ nhanh chóng quá tải.
Có thể tập hỏi: “Mức chất lượng nào thực sự cần thiết cho việc này?”, “Việc chỉnh thêm một giờ sẽ tạo ra khác biệt đáng kể hay chỉ làm giảm lo âu của mình?”, hoặc “Nếu người khác làm ở mức này, mình có cho rằng họ thất bại không?”. Những câu hỏi như vậy giúp đưa tiêu chuẩn trở về với chức năng thay vì nỗi sợ.
Wabi-sabi giúp chúng ta bớt coi sai lầm là bằng chứng mình có vấn đề
Một trong những đặc điểm khó chịu nhất của perfectionism là sai lầm thường không được xem như một sự kiện riêng lẻ. “Tôi làm sai” nhanh chóng trở thành “Tôi không có năng lực”; một lần bị từ chối trở thành “Tôi không đủ tốt”; một ngày mất kiểm soát trở thành “Mình lại phá hỏng mọi thứ”.
Tinh thần Wabi-sabi gợi một cách nhìn ít tuyệt đối hơn: dấu vết, sai lệch và thay đổi đều là một phần của quá trình tồn tại. Dưới góc nhìn tâm lý, điều này gần với việc tách hành vi khỏi bản sắc. Bạn có thể mắc sai lầm mà không trở thành một “sai lầm”.
Đây cũng là nền tảng của khả năng học hỏi. Khi sai sót không còn đe dọa toàn bộ giá trị bản thân, chúng ta có thể nhìn nó rõ hơn: chuyện gì xảy ra, cần sửa phần nào và điều gì có thể làm khác lần tới. Nghiên cứu cho thấy các can thiệp tâm lý hướng trực tiếp vào perfectionism có thể làm giảm cả sự cầu toàn không lành mạnh lẫn một số triệu chứng lo âu và trầm cảm.
Chấp nhận cơ thể thay đổi cũng là một dạng Wabi-sabi
Rất nhiều áp lực hiện đại đến từ việc cơ thể được kỳ vọng phải luôn trẻ, săn chắc, không có nếp nhăn, không tăng cân và không biểu hiện dấu vết của thời gian. Nhưng cơ thể sống luôn thay đổi. Da có nếp nhăn, tóc có thể bạc, khả năng thể chất biến đổi và tuổi tác để lại dấu vết.
Chấp nhận điều này không có nghĩa ngừng chăm sóc sức khỏe. Trái lại, một người có thể tập luyện, điều trị bệnh, chăm sóc da hoặc thay đổi cân nặng vì sức khỏe mà không cần phải căm ghét cơ thể hiện tại. Sự khác biệt nằm ở động lực: chăm sóc một cơ thể đáng được chăm sóc khác với cố sửa một cơ thể mà mình xem là “không thể chấp nhận”.
Wabi-sabi ở đây không yêu cầu bạn phải thấy mọi đặc điểm của cơ thể đều đẹp. Đôi khi mục tiêu thực tế hơn chỉ là đi từ “Tôi ghét cơ thể này” đến “Đây là cơ thể đang đưa tôi đi qua cuộc sống và tôi có thể chăm sóc nó”.
Áp dụng Wabi-sabi vào không gian sống
Một ngôi nhà hỗ trợ tâm lý không nhất thiết phải trông giống hình ảnh nội thất trên mạng xã hội. Nó có thể có một chiếc bàn có vết xước, những cuốn sách không xếp hoàn toàn thẳng hoặc những đồ vật đã được sử dụng nhiều năm nhưng vẫn có giá trị với chủ nhân.
Điều này không có nghĩa nên để môi trường trở nên hỗn loạn nếu sự lộn xộn đang làm mình căng thẳng. Tinh thần Wabi-sabi nằm ở việc phân biệt giữa chăm sóc và ám ảnh về sự hoàn hảo. Dọn nhà để không gian dễ sống khác với dành hàng giờ chỉnh sửa vì không chịu được một vật lệch khỏi vị trí vài centimet.
Một không gian “đủ tốt” có thể vẫn có dấu vết của đời sống. Mục tiêu của căn nhà cuối cùng là phục vụ con người đang sống trong đó, không phải liên tục chứng minh rằng chủ nhà kiểm soát được mọi thứ.
Wabi-sabi có thể giúp giảm áp lực trên mạng xã hội
Mạng xã hội cho phép chúng ta nhìn thấy hàng trăm “phiên bản đã tuyển chọn” của cuộc đời người khác mỗi ngày: thành tích, ngoại hình, chuyến đi, ngôi nhà, gia đình và những khoảnh khắc đẹp. Não dễ quên rằng mình đang so sánh đời sống đầy đủ của mình với những khoảnh khắc được chọn lọc của người khác.
Tinh thần Wabi-sabi đặt lại giá trị vào những gì chưa được tối ưu để trình diễn. Một bữa ăn bình thường, một ngày không có thành tích, một cơ thể không tạo dáng hoặc một ngôi nhà đang thực sự có người sống đều vẫn có giá trị.
Điều này không yêu cầu chúng ta từ bỏ mạng xã hội. Nhưng có thể giảm nhu cầu phải biến mọi trải nghiệm thành nội dung đẹp và giảm cảm giác rằng một khoảnh khắc chỉ đáng giá khi nó có thể được trình bày hoàn hảo cho người khác nhìn thấy.
Học cách để một số việc “chưa hoàn tất”
Một tâm trí cầu toàn thường rất khó chịu với unfinished business. Một email chưa trả lời, danh sách việc chưa hoàn tất hoặc căn phòng chưa dọn xong có thể tiếp tục tồn tại trong đầu ngay cả khi chúng không thực sự khẩn cấp.
Nhưng cuộc sống về bản chất luôn có những việc chưa hoàn tất. Khi một danh sách công việc kết thúc, danh sách mới sẽ xuất hiện. Nếu chỉ cho phép bản thân nghỉ khi mọi thứ đã xong, nghỉ ngơi gần như không bao giờ xảy ra.
Có thể tập kết thúc ngày bằng câu: “Hôm nay đến đây là đủ; phần còn lại thuộc về ngày mai”. Đây không phải trốn tránh trách nhiệm mà là công nhận giới hạn của thời gian và cơ thể. Chấp nhận tính chưa hoàn tất đôi khi là điều kiện để con người có thể thực sự nghỉ.
Không cần biến mọi “vết nứt” thành một bài học đẹp
Kintsugi – nghệ thuật sửa đồ gốm vỡ bằng kỹ thuật làm nổi bật đường nối – thường được dùng trên mạng như biểu tượng của Wabi-sabi và “trở nên đẹp hơn nhờ tổn thương”. Hình ảnh này có thể truyền cảm hứng nhưng cần tránh biến nó thành một yêu cầu tâm lý.
Con người không bắt buộc phải trở thành phiên bản tốt hơn vì đã trải qua sang chấn. Một biến cố đau đớn không cần phải “xảy ra để dạy bạn điều gì”, và việc vẫn còn vết thương sau một trải nghiệm khó khăn không có nghĩa quá trình hồi phục thất bại.
Ngoài ra, kintsugi và Wabi-sabi có liên hệ về mặt thẩm mỹ nhưng không phải hai khái niệm hoàn toàn đồng nghĩa. Việc tôn trọng nguồn gốc văn hóa giúp tránh biến một truyền thống phức tạp thành câu khẩu hiệu “vết nứt làm bạn đẹp hơn”.
Wabi-sabi không có nghĩa phải yêu mọi khuyết điểm
Một cách diễn giải phổ biến khác là “hãy yêu tất cả những phần không hoàn hảo của mình”. Điều đó nghe dễ chịu nhưng đôi khi lại trở thành thêm một yêu cầu.
Bạn không cần yêu việc mình trì hoãn, một kỹ năng còn yếu hoặc một đặc điểm cơ thể khiến mình chưa thoải mái. Bạn chỉ cần không biến sự không thích đó thành cuộc chiến liên tục với chính mình. Có thể nói: “Tôi chưa hài lòng với phần này và vẫn đang học cách thay đổi nó” thay vì “Tôi phải sửa được nó mới có thể sống bình thường”.
Chấp nhận không phải yêu thích. Đó là nhìn sự việc đủ rõ để không phải tiêu tốn thêm năng lượng vào việc phủ nhận rằng nó đang tồn tại.
Một bài thực hành Wabi-sabi trong đời sống hằng ngày
Mỗi ngày, hãy chọn một điều chưa hoàn hảo nhưng vẫn đủ giá trị. Đó có thể là một công việc đã hoàn thành 90% nhưng đủ để gửi, một bữa ăn đơn giản, một ngày không năng suất hoặc một vết xước trên món đồ bạn vẫn sử dụng tốt. Sau đó tự hỏi: “Điều gì sẽ xảy ra nếu hôm nay mình không sửa nó thêm nữa?”.
Nếu cảm giác khó chịu xuất hiện, hãy quan sát nó trước khi hành động. Đôi khi nhu cầu chỉnh sửa thật sự cần thiết; đôi khi đó chỉ là nỗi lo rằng một điều không hoàn hảo sẽ khiến bạn bị đánh giá. Việc học phân biệt hai tình huống này chính là một dạng linh hoạt tâm lý.
Bạn cũng có thể thử cố ý để lại một vài điều không hoàn hảo ở mức an toàn: gửi một tin nhắn không chỉnh sửa năm lần, mặc một bộ đồ đơn giản mà không tiếp tục thay đổi, hoặc hoàn thành một việc ở mức phù hợp thay vì tốt nhất có thể. Mục tiêu không phải làm cẩu thả mà là luyện khả năng chịu đựng cảm giác “chưa hoàn hảo”.
Khi nào “chấp nhận sự không hoàn hảo” không còn đủ?
Nếu perfectionism khiến bạn trì hoãn nghiêm trọng, không thể hoàn thành công việc, liên tục kiểm tra, tránh giao tiếp vì sợ bị đánh giá hoặc gây ảnh hưởng đến ăn uống, cơ thể và các mối quan hệ, vấn đề có thể cần được đánh giá chuyên môn. Perfectionism không phải một chẩn đoán riêng trong DSM-5-TR, nhưng có thể xuất hiện trong nhiều vấn đề như lo âu, trầm cảm, OCD và rối loạn ăn uống.
Trong những trường hợp này, chỉ đọc về Wabi-sabi thường không đủ. CBT tập trung vào perfectionism và các phương pháp dựa trên acceptance như ACT có bằng chứng hỗ trợ giúp giảm những khuôn mẫu cầu toàn không thích nghi. Việc điều trị không nhằm biến một người có tiêu chuẩn thành người không còn cố gắng, mà giúp tiêu chuẩn trở nên linh hoạt và không còn kiểm soát toàn bộ giá trị bản thân.
Nếu sự tự chỉ trích đi kèm tuyệt vọng, ý nghĩ tự gây tổn thương hoặc cảm giác mình không xứng đáng sống, cần tìm hỗ trợ trực tiếp từ người đáng tin cậy và cơ sở y tế thay vì chỉ cố gắng “học cách chấp nhận bản thân”.
Wabi-sabi trong cách tiếp cận Thân – Tâm
Áp lực phải hoàn hảo không chỉ tồn tại trong suy nghĩ. Nó có thể xuất hiện dưới dạng làm việc quá mức, khó nghỉ, mất ngủ, căng cơ, ăn uống cứng nhắc, tập luyện quá sức hoặc luôn cảm thấy có lỗi khi không năng suất. Vì vậy, thay đổi một hệ thống cầu toàn thường cần nhìn cả cách cơ thể đang được đối xử chứ không chỉ thay đổi suy nghĩ.
Văn phòng Tâm lý Men’s Health thuộc hệ sinh thái Trung tâm Sức khỏe Nam giới Men’s Health do TS.BS.CK2 Trà Anh Duy sáng lập hướng đến mô hình chăm sóc kết hợp Thân – Tâm. Với người thường xuyên kiệt sức vì áp lực thành tích, khó chấp nhận sai sót hoặc cảm thấy giá trị bản thân phụ thuộc hoàn toàn vào việc mình phải “làm tốt”, việc xem xét đồng thời tâm lý, giấc ngủ, sức khỏe thể chất, công việc và các mối quan hệ có thể giúp nhận diện vấn đề toàn diện hơn.
Tinh thần Wabi-sabi có thể là một gợi ý hữu ích trong quá trình đó: cơ thể không cần hoàn hảo mới đáng được chăm sóc, cảm xúc không cần luôn tích cực mới hợp lệ và cuộc sống không cần được tối ưu ở mọi thời điểm mới có thể có ý nghĩa.
Wabi-sabi và sự không hoàn hảo – Những câu hỏi thường gặp
Wabi-sabi có phải một liệu pháp tâm lý không?
Không. Wabi-sabi là một khái niệm thẩm mỹ và văn hóa của Nhật Bản, không phải phương pháp trị liệu được chuẩn hóa. Tuy nhiên, một số tinh thần của nó có điểm tương đồng với những khái niệm tâm lý như acceptance, mindfulness và psychological flexibility.
Chấp nhận không hoàn hảo có khiến mình ngừng cố gắng không?
Không nhất thiết. Có thể duy trì tiêu chuẩn cao mà không xem bất kỳ sai sót nào là thảm họa. Mục tiêu là chuyển từ sự cố gắng bị thúc đẩy bởi sợ hãi sang nỗ lực linh hoạt và phù hợp với điều thực sự quan trọng.
Làm sao phân biệt cầu toàn với chăm chỉ?
Người chăm chỉ có thể thất vọng khi kết quả chưa tốt nhưng vẫn điều chỉnh và tiếp tục. Perfectionism không lành mạnh thường đi kèm sợ sai quá mức, tự đánh giá khắc nghiệt, trì hoãn hoặc cảm giác giá trị bản thân phụ thuộc vào thành tích.
“Đủ tốt” có nghĩa là làm việc qua loa không?
Không. “Đủ tốt” nghĩa là chất lượng phù hợp với mục đích và mức độ quan trọng của nhiệm vụ. Một số lĩnh vực vẫn cần độ chính xác rất cao, trong khi nhiều việc khác không cần được hoàn thiện đến từng chi tiết nhỏ.
Kintsugi có phải chính là Wabi-sabi không?
Không hoàn toàn. Kintsugi là kỹ thuật sửa đồ gốm vỡ và thường được liên hệ với tư tưởng trân trọng dấu vết, tuổi tác và sự không hoàn hảo. Tuy nhiên, nó không đồng nghĩa với toàn bộ khái niệm Wabi-sabi.
Có thể áp dụng Wabi-sabi khi đang bị trầm cảm hoặc lo âu không?
Tinh thần chấp nhận có thể hữu ích như một góc nhìn hỗ trợ, nhưng không thay thế đánh giá hoặc điều trị. Khi triệu chứng gây suy giảm chức năng đáng kể, các phương pháp trị liệu có bằng chứng và điều trị y khoa khi cần vẫn giữ vai trò quan trọng.
Kết luận
Wabi-sabi không giải thoát chúng ta khỏi mọi áp lực bằng cách dạy rằng “không hoàn hảo cũng đẹp”. Điều sâu sắc hơn nằm ở việc nó thách thức một giả định rất phổ biến: rằng mọi thứ phải hoàn chỉnh, mới mẻ và đúng như kỳ vọng thì mới có giá trị.
Khi chấp nhận rằng cơ thể sẽ thay đổi, công việc đôi khi có sai sót, các mối quan hệ không thể luôn hài hòa và bản thân sẽ có những ngày chưa tốt, chúng ta không từ bỏ sự phát triển. Chúng ta chỉ ngừng biến sự hoàn hảo thành điều kiện để được phép hài lòng với cuộc sống.
Có lẽ tinh thần Wabi-sabi phù hợp nhất không phải là “hãy yêu mọi khuyết điểm”, mà là một câu nhẹ nhàng hơn: “Điều này chưa hoàn hảo – và nó vẫn có thể đủ tốt, đủ giá trị để mình tiếp tục sống cùng, chăm sóc và phát triển.”
