Nói về một ký ức đau đớn trong trị liệu có thể làm cảm xúc tăng lên tạm thời, nhưng điều đó không đồng nghĩa với tái sang chấn. Một quá trình trị liệu phù hợp cần tạo đủ cảm giác an toàn, quyền lựa chọn và khả năng kiểm soát để người bệnh có thể tiếp cận quá khứ mà không bị nhấn chìm bởi nó.
Nhiều người muốn tìm đến chuyên gia tâm lý nhưng lại sợ một điều rất thực tế: “Nếu kể lại chuyện đó, liệu mình có phải sống lại tất cả một lần nữa không?”. Nỗi lo này đặc biệt phổ biến ở người từng trải qua bạo lực, xâm hại, tai nạn nghiêm trọng hoặc những sang chấn kéo dài. Trị liệu sang chấn không có nghĩa buộc người bệnh phải kể hết mọi chi tiết ngay từ đầu; cách tiếp cận hiện đại nhấn mạnh sự an toàn, minh bạch, hợp tác và quyền lựa chọn của người được hỗ trợ.
Tái sang chấn là gì?
Tái sang chấn – retraumatization – có thể xảy ra khi một trải nghiệm hiện tại khiến người từng có sang chấn cảm thấy mất an toàn, bất lực hoặc mất quyền kiểm soát theo cách gợi lại trải nghiệm cũ. Điều này không nhất thiết xảy ra chỉ vì người đó nhắc đến sang chấn.
Trong một buổi trị liệu tốt, việc nhớ lại ký ức đôi khi vẫn làm người bệnh buồn, sợ hoặc căng thẳng. Những cảm xúc khó chịu có thể là một phần của quá trình xử lý sang chấn. Tái sang chấn đáng lo hơn khi người bệnh cảm thấy bị ép buộc, quá tải, mất kết nối với hiện tại hoặc không còn khả năng dừng quá trình dù mình muốn.
Đó là lý do chăm sóc theo hướng trauma-informed không chỉ quan tâm “nói về chuyện gì” mà còn quan tâm người bệnh có cảm thấy an toàn, được tôn trọng và có quyền lựa chọn trong suốt quá trình hay không. SAMHSA xem an toàn, sự tin cậy, hợp tác, trao quyền và quyền lựa chọn là những nguyên tắc trọng tâm của chăm sóc có hiểu biết về sang chấn.
Bạn không cần kể toàn bộ câu chuyện trong buổi đầu tiên
Một hiểu lầm phổ biến là đến gặp chuyên gia tâm lý thì phải lập tức kể chi tiết sự kiện tồi tệ nhất từng xảy ra. Thực tế, buổi đầu thường phù hợp hơn để chuyên gia hiểu những khó khăn hiện tại, mức độ an toàn, triệu chứng, hoàn cảnh sống và điều người bệnh muốn nhận được từ trị liệu.
Bạn hoàn toàn có thể nói:
“Có một trải nghiệm trong quá khứ vẫn ảnh hưởng đến tôi, nhưng hiện tại tôi chưa sẵn sàng kể chi tiết.”
Thông tin đó đã đủ để chuyên gia biết cần tiếp cận thận trọng hơn. Bạn cũng có thể chỉ mô tả tác động hiện tại như mất ngủ, hoảng loạn, né tránh, khó tin tưởng hoặc cảm giác cơ thể bị đông cứng mà chưa cần kể chính xác điều gì đã xảy ra.
NICE khuyến nghị điều trị PTSD cần bao gồm chiến lược quản lý kích hoạt, flashback và lập kế hoạch an toàn; với những trường hợp phức tạp, chuyên gia cũng cần dành thêm thời gian xây dựng lòng tin và xem xét sự ổn định của hoàn cảnh sống trước và trong điều trị. Nice
Hãy nói trước với chuyên gia điều gì khiến bạn lo sợ
Bạn không cần chờ đến lúc bị quá tải mới nói rằng mình đang sợ. Trước khi đi sâu vào sang chấn, hãy trao đổi rõ về những điều khiến bạn cảm thấy mất kiểm soát.
Chẳng hạn, bạn có thể nói rằng mình sợ bị hỏi quá chi tiết, từng bị hoảng loạn khi nhớ lại hoặc có xu hướng “đơ người” và không thể nói khi cảm xúc quá mạnh. Nếu bạn từng bị phân ly, mất cảm giác về thời gian hoặc cảm thấy như mình rời khỏi cơ thể khi nói về quá khứ, đây cũng là thông tin rất quan trọng để chuyên gia biết.
Một chuyên gia phù hợp thường không xem những giới hạn này là sự chống đối. Ngược lại, chúng giúp hai bên xây dựng một cách làm việc an toàn hơn.
Thống nhất một tín hiệu để dừng hoặc giảm tốc độ
Một trong những khác biệt quan trọng giữa sang chấn ban đầu và trị liệu là bây giờ bạn phải có quyền lựa chọn.
Trước khi xử lý những ký ức khó, hai bên có thể thống nhất rằng nếu bạn giơ tay, nói “dừng”, thay đổi tư thế hoặc sử dụng một từ khóa, chuyên gia sẽ tạm dừng và giúp bạn định hướng lại với hiện tại.
Điều này tưởng nhỏ nhưng rất quan trọng. Với nhiều người từng bị xâm phạm hoặc kiểm soát, cảm giác “tôi có thể dừng bất cứ lúc nào” chính là một phần của việc xây dựng lại quyền kiểm soát.
Nếu bạn nói muốn dừng nhưng liên tục bị thúc ép “cố thêm một chút”, hoặc cảm thấy mình phải kể để làm hài lòng nhà trị liệu, nên trao đổi trực tiếp về điều đó. Mối quan hệ trị liệu cần có tính hợp tác chứ không phải một bên ra lệnh và bên còn lại phải tuân theo.
Không phải càng kể chi tiết càng chữa lành nhanh
Điều trị sang chấn có bằng chứng thường có yếu tố xử lý ký ức, nhưng không đồng nghĩa với việc phải kể từng chi tiết đau đớn trong một buổi càng lâu càng tốt.
Các phương pháp trauma-focused CBT chẳng hạn có thể bao gồm xử lý ký ức, cảm xúc và ý nghĩa liên quan đến sang chấn, đồng thời dạy kỹ năng quản lý kích hoạt và flashback. Quá trình được thực hiện có cấu trúc bởi người được đào tạo, thay vì để bệnh nhân tự chìm trong ký ức không có điểm dừng.
EMDR cũng không yêu cầu người bệnh phải mô tả toàn bộ sang chấn chi tiết thành lời trong mọi trường hợp. Trong khi đó, những phương pháp như Prolonged Exposure sử dụng việc tiếp xúc với ký ức một cách có kế hoạch và có mục tiêu. Điểm chung là việc xử lý được thực hiện trong một khuôn khổ trị liệu rõ ràng, không phải “đào lại vết thương” tùy ý.
Học cách nhận ra khi mình đang quá tải
Trong khi nói về quá khứ, một mức căng thẳng nhất định có thể xuất hiện. Điều cần chú ý là liệu bạn vẫn còn nhận biết được mình đang ở đâu, vẫn nghe được lời chuyên gia và vẫn cảm thấy mình có quyền lựa chọn hay không.
Một số dấu hiệu cho thấy mức kích hoạt đang quá cao gồm cảm giác đầu óc hoàn toàn trống rỗng, mất định hướng, không còn nghe rõ người đối diện, cơ thể đông cứng, khó thở dữ dội hoặc cảm giác mình đang thực sự quay trở lại thời điểm sang chấn.
Có người phản ứng theo hướng khác: họ đột nhiên “không cảm thấy gì”, nhìn mọi thứ như từ rất xa hoặc có cảm giác bản thân không thực sự tồn tại trong căn phòng. Đây có thể là biểu hiện phân ly và cần được nói với chuyên gia.
Khi các dấu hiệu này xuất hiện, việc dừng lại và quay về hiện tại thường phù hợp hơn là tiếp tục chỉ vì “đã bắt đầu rồi”.
Grounding nên được học trước khi cần dùng
Grounding là nhóm kỹ thuật giúp đưa sự chú ý trở về với môi trường hiện tại. Bạn có thể nhìn quanh căn phòng, gọi tên nơi mình đang ở, cảm nhận bàn chân chạm sàn hoặc chú ý vào một vật thể cụ thể trước mắt.
Điều quan trọng là không đợi đến khi hoàn toàn hoảng loạn mới thử grounding lần đầu. Nếu được thực hành trong những thời điểm tương đối bình tĩnh, các kỹ thuật này thường dễ sử dụng hơn khi cảm xúc tăng cao.
Trong điều trị PTSD, NICE khuyến nghị các can thiệp tập trung sang chấn nên bao gồm kỹ thuật tự làm dịu và quản lý flashback để sử dụng cả trong và ngoài buổi trị liệu. Nice
Grounding không phải cách “xóa trauma”. Nó là công cụ giúp người bệnh giữ một chân trong hiện tại khi đang tiếp cận những điều thuộc về quá khứ.
Không nhất thiết phải xử lý sang chấn trực tiếp ngay từ đầu
Các liệu pháp tập trung vào sang chấn có bằng chứng mạnh đối với PTSD, nhưng không phải mọi người đều sẵn sàng hoặc muốn bắt đầu theo cách đó ngay lập tức. VA National Center for PTSD cũng mô tả Present-Centered Therapy như một lựa chọn không tập trung trực tiếp vào việc kể lại sang chấn, mà chủ yếu giúp người bệnh xử lý những vấn đề hiện tại liên quan đến PTSD.
Điều này đặc biệt có ý nghĩa với người đang trong giai đoạn cuộc sống quá bất ổn hoặc cảm thấy chưa sẵn sàng xử lý ký ức trực tiếp. Tuy nhiên, cũng không nên hiểu rằng tất cả người có sang chấn phải trải qua nhiều tháng “ổn định” trước khi có thể bắt đầu trị liệu tập trung vào sang chấn.
Thời điểm phù hợp phụ thuộc vào mức độ triệu chứng, nguy cơ an toàn, phân ly, sử dụng chất, hoàn cảnh sống và mong muốn của người bệnh. Đây là quyết định nên được đưa ra cùng chuyên gia.
Sau buổi trị liệu, đừng lập lịch quá dày nếu bạn biết mình dễ kiệt sức
Một số buổi trị liệu sang chấn có thể khiến người bệnh mệt hoặc nhạy cảm hơn trong vài giờ sau đó. Vì vậy, nếu có thể, tránh đặt ngay một cuộc họp quan trọng hoặc một lịch trình quá căng sau những buổi dự kiến xử lý nội dung khó.
Bạn có thể chuẩn bị một kế hoạch đơn giản: ăn một bữa, uống nước, đi bộ nhẹ, tắm, nghỉ trong không gian quen thuộc hoặc liên hệ một người an toàn. Mục tiêu không phải phân tích lại toàn bộ buổi trị liệu ngay trong đêm.
Nếu sau nhiều buổi bạn thường xuyên mất ngủ nặng, hoảng loạn kéo dài nhiều ngày, phân ly rõ hoặc chức năng ngày càng giảm, hãy nói thẳng với chuyên gia. Điều đó có thể cho thấy tốc độ, kỹ thuật hoặc kế hoạch điều trị cần được điều chỉnh.
Làm sao biết chuyên gia đang tiếp cận sang chấn an toàn?
Một mối quan hệ trị liệu phù hợp thường có một số đặc điểm khá rõ: chuyên gia giải thích vì sao họ đặt câu hỏi hoặc sử dụng một kỹ thuật, hỏi sự đồng thuận trước khi đi sâu vào nội dung khó và tôn trọng khi bạn muốn chậm lại.
Bạn cũng nên được biết mục tiêu điều trị là gì, dự kiến quá trình sẽ diễn ra thế nào và bạn có thể làm gì khi cảm xúc tăng lên giữa các buổi. Cách tiếp cận trauma-informed nhấn mạnh chính những yếu tố như sự minh bạch, hợp tác và quyền lựa chọn này.
Bạn không nhất thiết phải cảm thấy thoải mái 100% trong mọi buổi trị liệu. Trị liệu có thể khó. Nhưng “khó” khác với cảm giác liên tục bị áp đảo, bị ép buộc hoặc không được tôn trọng.
Nếu bạn cảm thấy buổi trị liệu đã làm mình tệ hơn thì sao?
Đừng vội cho rằng điều đó có nghĩa trị liệu thất bại hoặc bản thân “không phù hợp để trị liệu”. Hãy nói với chuyên gia chính xác điều gì đã xảy ra sau buổi trước: bạn mất ngủ bao lâu, có flashback hay không, mức lo âu thay đổi thế nào và điều gì trong buổi khiến bạn cảm thấy quá sức.
Thông tin này giúp điều chỉnh tốc độ trị liệu. Có thể cần giảm thời gian tiếp xúc với ký ức, dành thêm thời gian grounding hoặc thay đổi cách tiếp cận.
Nếu bạn nhiều lần trao đổi nhưng vẫn cảm thấy ranh giới không được tôn trọng hoặc chuyên gia không giải thích rõ điều mình đang làm, việc tìm một ý kiến chuyên môn khác cũng là lựa chọn hợp lý. Tìm một nhà trị liệu phù hợp là một phần của chăm sóc, không phải thất bại trong trị liệu.
Khi nào nên ưu tiên an toàn hơn việc nói về quá khứ?
Nếu bạn vẫn đang sống trong môi trường có bạo lực, bị đe dọa hoặc kiểm soát nghiêm trọng, việc xử lý ký ức quá khứ có thể chưa phải ưu tiên duy nhất. NICE nhấn mạnh cần xem xét nguy cơ tiếp tục tiếp xúc với môi trường gây sang chấn và xây dựng kế hoạch an toàn khi có nguy cơ gây hại.
Tương tự, nếu đang có ý định tự sát, tự gây tổn thương, mất khả năng kiểm soát hành vi hoặc phân ly nghiêm trọng, chuyên gia cần đánh giá an toàn trước khi đi sâu vào sang chấn.
Trong tình huống nguy cơ cao, nên liên hệ người đáng tin cậy và đến cơ sở y tế phù hợp thay vì cố xử lý ký ức một mình.
Chăm sóc sang chấn cần cả cảm giác an toàn tâm lý và thể chất
Những buổi trị liệu sang chấn không diễn ra tách biệt khỏi cơ thể. Người bệnh có thể mất ngủ, căng cơ, hồi hộp, mệt mỏi hoặc gặp các vấn đề về sức khỏe và đời sống tình dục trong giai đoạn stress kéo dài. Những biểu hiện này có thể liên quan đến tâm lý nhưng vẫn cần đánh giá y khoa khi phù hợp.
Văn phòng Tâm lý Men’s Health thuộc hệ sinh thái Trung tâm Sức khỏe Nam giới Men’s Health do TS.BS.CK2 Trà Anh Duy sáng lập được xây dựng theo hướng kết nối chăm sóc tâm lý với y khoa. Trong quá trình hỗ trợ người từng trải qua sang chấn, góc nhìn Thân – Tâm có thể giúp đồng thời xem xét ký ức, cảm xúc, phản ứng cơ thể, giấc ngủ, các mối quan hệ và hoàn cảnh sống, với trọng tâm là sự chuyên nghiệp, kín đáo và tôn trọng quyền lựa chọn của mỗi người.
Tái sang chấn trong trị liệu – Những câu hỏi thường gặp
Tôi có phải kể hết sang chấn trong buổi đầu không?
Không. Bạn có thể chỉ nói rằng mình từng trải qua một sự kiện khó khăn và mô tả tác động hiện tại. Mức độ chi tiết có thể được quyết định dần trong quá trình trị liệu.
Khóc hoặc cảm thấy buồn sau buổi trị liệu có phải tái sang chấn?
Không nhất thiết. Trị liệu sang chấn có thể làm cảm xúc tăng lên tạm thời. Điều đáng quan tâm hơn là mức độ quá tải, khả năng quay về hiện tại và việc chức năng có suy giảm kéo dài hay không.
Tôi có quyền yêu cầu chuyên gia dừng lại không?
Có. Quyền lựa chọn và khả năng dừng quá trình là những yếu tố quan trọng của trị liệu có hiểu biết về sang chấn.
Nếu tôi không nhớ rõ toàn bộ sự việc thì có trị liệu được không?
Có. Trị liệu không nhất thiết yêu cầu tái dựng hoàn chỉnh mọi chi tiết. Quan trọng hơn là những triệu chứng và ảnh hưởng mà trải nghiệm đang gây ra ở hiện tại.
Trị liệu sang chấn có bắt buộc phải nói trực tiếp về quá khứ không?
Không phải mọi phương pháp đều giống nhau. Các liệu pháp tập trung sang chấn thường trực tiếp xử lý ký ức, trong khi một số phương pháp khác có thể tập trung trước hết vào những khó khăn hiện tại.
Làm sao biết mình đã sẵn sàng nói sâu hơn?
Một dấu hiệu hữu ích là bạn có thể nghĩ hoặc nói một phần về sự kiện mà vẫn tương đối nhận biết mình đang ở hiện tại, có thể yêu cầu dừng và có một số cách giúp bản thân ổn định trở lại. Quyết định này nên được trao đổi cùng chuyên gia thay vì tự đặt ra một tiêu chuẩn cứng nhắc.
Kết luận
Nói về sang chấn trong trị liệu không nên là quá trình buộc một người phải “mở hết vết thương” trong thời gian ngắn. Một quá trình phù hợp giúp người bệnh giữ được quyền kiểm soát, biết điều gì sắp xảy ra và có thể dừng lại khi mức kích hoạt vượt quá khả năng chịu đựng.
Bạn không cần kể tất cả ngay từ đầu. Có thể bắt đầu bằng những ảnh hưởng của quá khứ trong hiện tại, xây dựng lòng tin với chuyên gia, thống nhất cách dừng và học những kỹ năng giúp quay về hiện tại. Khi cảm giác an toàn đủ vững, những ký ức khó có thể được xử lý từng bước theo một phương pháp có cấu trúc, thay vì tiếp tục bị né tránh hoặc khiến người bệnh bị nhấn chìm.
