Rối loạn nhân cách ái kỷ (Narcissistic Personality Disorder – NPD) liên quan đến mô hình kéo dài của cảm giác bản thân đặc biệt, nhu cầu được ngưỡng mộ và khó đồng cảm với người khác. Tuy nhiên, một người ích kỷ, thích được chú ý hay khó chịu khi bị góp ý chưa đủ để kết luận mắc NPD.
Trong đời sống, từ “ái kỷ” thường được dùng khá rộng để mô tả một người thích kiểm soát, luôn cho mình đúng hoặc khiến người khác kiệt sức. Điều này dễ dẫn đến tình trạng bất kỳ người yêu cũ khó chịu hay người sếp độc đoán nào cũng bị gắn nhãn “narcissist”. Trên thực tế, NPD là một chẩn đoán tâm thần cụ thể và cần được đánh giá bởi chuyên gia. Điều hữu ích hơn với người đang ở trong một mối quan hệ khó khăn là nhận diện hành vi đang ảnh hưởng đến mình như thế nào, thay vì cố chẩn đoán người còn lại.
Rối loạn nhân cách ái kỷ NPD là gì?
Theo DSM-5-TR, NPD được đặc trưng bởi một mô hình lan tỏa và kéo dài của tính tự cao, nhu cầu được ngưỡng mộ và thiếu sự đồng cảm, xuất hiện từ đầu tuổi trưởng thành và thể hiện trong nhiều bối cảnh khác nhau. Chẩn đoán đòi hỏi nhiều tiêu chí cùng tồn tại và phải được đánh giá bằng nhận định lâm sàng, không phải qua một bài kiểm tra trực tuyến hoặc một vài hành vi riêng lẻ.
Người có NPD có thể phóng đại thành tích, cảm thấy mình đặc biệt, mong được đối xử ưu tiên, cần nhiều sự công nhận hoặc khó đặt mình vào trải nghiệm cảm xúc của người khác. Một điểm ít được chú ý hơn là phía sau vẻ tự tin có thể tồn tại sự nhạy cảm đáng kể với thất bại và chỉ trích. Khi lòng tự trọng bị đe dọa, một số người có thể phản ứng bằng tức giận, coi thường, phản công hoặc thu mình.
Vì vậy, NPD không đơn giản đồng nghĩa với “yêu bản thân quá mức”. Đây là một kiểu vận hành nhân cách phức tạp có thể gây khó khăn đáng kể cho chính người bệnh và những mối quan hệ xung quanh.
Có tính ái kỷ khác với mắc NPD như thế nào?
Hầu hết mọi người đều có một số đặc điểm ái kỷ ở những thời điểm nhất định. Chúng ta có thể muốn được công nhận, tự hào về thành tích hoặc khó chịu khi bị phê bình. Những phản ứng này tự thân không phải bệnh lý.
Điểm khác biệt của một rối loạn nhân cách nằm ở tính kéo dài, cứng nhắc, xuất hiện trong nhiều hoàn cảnh và gây suy giảm rõ rệt về quan hệ hoặc chức năng. APA cũng lưu ý rằng cách sử dụng từ “narcissist” trong giao tiếp hằng ngày rộng hơn rất nhiều so với chẩn đoán NPD trong DSM-5-TR.
Do đó, nếu người yêu thường xuyên tranh cãi, người sếp tự tin quá mức hay một người bạn đôi khi ích kỷ, chưa thể từ những điều đó kết luận họ mắc NPD.
Những hành vi nào có thể khiến một mối quan hệ trở nên kiệt sức?
Thay vì hỏi “Người này có phải ái kỷ không?”, một câu hỏi thực tế hơn là: “Điều gì đang xảy ra trong mối quan hệ này và nó ảnh hưởng đến sức khỏe tinh thần của tôi ra sao?”
Một số khuôn mẫu đáng lưu ý có thể bao gồm việc nhu cầu của một người luôn được đặt lên trên người còn lại, rất khó chấp nhận trách nhiệm khi gây tổn thương, liên tục tìm kiếm sự công nhận hoặc phản ứng dữ dội trước những góp ý tương đối bình thường. Người kia có thể cảm thấy mình phải liên tục lựa lời, xin lỗi hoặc điều chỉnh hành vi để tránh một cuộc xung đột.
Ở một số mối quan hệ, còn có thể xuất hiện việc hạ thấp, làm nhục, kiểm soát hoặc phủ nhận trải nghiệm của người khác. Những hành vi như vậy có thể gây tổn thương nghiêm trọng dù người thực hiện có mắc NPD hay không.
Điểm quan trọng là hành vi gây hại không cần một chẩn đoán tâm thần mới trở thành vấn đề đáng quan tâm.
“Gaslighting” có phải dấu hiệu đặc trưng của người ái kỷ không?
Không. Gaslighting thường được dùng để mô tả một kiểu thao túng khiến người khác dần nghi ngờ nhận thức, ký ức hoặc đánh giá của chính mình. Tuy nhiên, đây không phải tiêu chuẩn chẩn đoán NPD và cũng không chỉ xuất hiện ở người có NPD.
Ví dụ, một người liên tục phủ nhận điều mình vừa nói, đảo ngược trách nhiệm hoặc khẳng định rằng bạn “quá nhạy cảm” mỗi khi bạn đề cập một hành vi gây tổn thương có thể khiến bạn dần mất niềm tin vào chính mình. Điều cần quan tâm lúc này là tác động của mô hình giao tiếp đó, không phải cố xác định một nhãn chẩn đoán.
Nếu sau nhiều cuộc trò chuyện bạn thường xuyên rời đi với cảm giác bối rối, tội lỗi, không còn chắc điều gì đã thực sự xảy ra hoặc luôn cho rằng mọi vấn đề đều là lỗi của mình, đó là dấu hiệu nên quan sát kỹ hơn mối quan hệ.
Trong tình yêu, đâu là những dấu hiệu cần chú ý?
Không có một “công thức người yêu ái kỷ” áp dụng cho tất cả mọi người. Tuy nhiên, một mối quan hệ trở nên đáng lo khi sự thiếu tôn trọng và kiểm soát xuất hiện lặp đi lặp lại.
Đó có thể là việc bạn đời muốn kiểm soát bạn gặp ai, thường xuyên kiểm tra điện thoại, hạ thấp bạn trước người khác, làm bạn sợ hãi khi họ tức giận hoặc khiến bạn dần rời xa bạn bè và gia đình. Kiểm soát, cô lập, đe dọa và làm nhục là những dấu hiệu của lạm dụng cảm xúc hoặc quan hệ không an toàn, bất kể người thực hiện có NPD hay không.
Một dấu hiệu khác là bạn dần dành phần lớn năng lượng để đoán tâm trạng của đối phương. Bạn suy nghĩ rất lâu trước mỗi câu nói, né những chủ đề bình thường vì sợ phản ứng của họ và thường xuyên phải từ bỏ nhu cầu của mình để duy trì “sự yên bình”.
Khi điều đó xảy ra, vấn đề không còn đơn giản là hai người có tính cách khác nhau. Mối quan hệ đang bắt đầu ảnh hưởng đến khả năng sống một cách tự do và an toàn của bạn.
Làm sao bảo vệ sức khỏe tinh thần khi đang yêu một người có những hành vi ái kỷ?
Điều đầu tiên là ngừng đặt mục tiêu phải “chứng minh” cho người kia rằng họ sai hoặc họ mắc NPD. Những cuộc đối đầu xoay quanh nhãn chẩn đoán thường không giải quyết được vấn đề cốt lõi và có thể khiến xung đột tăng thêm.
Thay vào đó, hãy tập trung vào hành vi cụ thể và giới hạn của mình. Ví dụ: “Nếu cuộc nói chuyện chuyển thành xúc phạm, tôi sẽ dừng lại và chúng ta có thể nói tiếp khi cả hai bình tĩnh.” Một ranh giới hiệu quả cần mô tả điều bạn sẽ làm, thay vì cố kiểm soát cách người kia phải cư xử.
Đồng thời, duy trì những nguồn tham chiếu bên ngoài mối quan hệ là rất quan trọng. Đừng để toàn bộ đời sống chỉ còn xoay quanh người yêu. Giữ liên hệ với bạn bè, gia đình, công việc và những hoạt động riêng giúp bạn bảo vệ cảm nhận về bản thân và có thêm góc nhìn khi mối quan hệ xảy ra vấn đề.
Nếu một mối quan hệ có kiểm soát, đe dọa, bạo lực hoặc cô lập, an toàn cần được đặt trước việc “cải thiện giao tiếp”. Trong những tình huống này, việc tìm người đáng tin cậy hoặc chuyên gia hỗ trợ xây dựng kế hoạch an toàn thường phù hợp hơn việc cố thay đổi đối phương.
Nếu người có những hành vi ái kỷ là sếp thì sao?
Trong môi trường công sở, sự tự cao hay thiếu đồng cảm của một người quản lý có thể đặc biệt khó xử lý vì tồn tại chênh lệch quyền lực. Người lao động có thể lo bị đánh giá kém, mất cơ hội thăng tiến hoặc thậm chí mất việc nếu phản hồi trực tiếp.
Thay vì tranh luận về tính cách của sếp, nên giữ trao đổi càng cụ thể và dựa trên công việc càng tốt. Khi có thể, xác nhận yêu cầu, thời hạn và quyết định quan trọng bằng email hoặc văn bản. Điều này giúp giảm những tranh cãi về việc “ai đã nói gì” và tạo hồ sơ rõ ràng nếu vấn đề lặp lại.
Nếu thường xuyên xảy ra hành vi làm nhục, quấy rối, bắt nạt hoặc thay đổi yêu cầu bất hợp lý, hãy ghi lại sự kiện theo cách khách quan gồm thời gian, nội dung, người có mặt và ảnh hưởng đến công việc. Tùy cấu trúc tổ chức, bạn có thể trao đổi với quản lý cấp cao hơn, bộ phận nhân sự hoặc kênh phản ánh phù hợp.
WHO xác định bạo lực, quấy rối, bắt nạt, quản lý độc đoán và văn hóa tổ chức dung túng hành vi tiêu cực là những nguy cơ tâm lý – xã hội có thể ảnh hưởng đến sức khỏe tinh thần tại nơi làm việc.
Trong một môi trường kéo dài mà các biện pháp nội bộ không tạo ra thay đổi, cân nhắc khả năng chuyển nhóm hoặc tìm một nơi làm việc khác cũng có thể là một phần của việc bảo vệ sức khỏe, chứ không phải dấu hiệu thất bại.
Bạn có thể thay đổi một người mắc NPD bằng tình yêu hay sự kiên nhẫn không?
Không ai có thể đảm bảo thay đổi một người khác chỉ bằng việc yêu họ đủ nhiều.
NPD có thể được điều trị, và tâm lý trị liệu là phương pháp chủ yếu. Trị liệu có thể giúp người bệnh hiểu rõ hơn cảm xúc, lòng tự trọng, cách phản ứng với thất bại và cách xây dựng các mối quan hệ thực tế hơn. Hiện không có thuốc chuyên biệt để điều trị trực tiếp NPD; thuốc có thể được sử dụng khi có những tình trạng đi kèm như trầm cảm hoặc lo âu.
Tuy nhiên, hiệu quả điều trị phụ thuộc nhiều vào mức độ người bệnh nhận thấy vấn đề, sẵn sàng tham gia trị liệu và duy trì quá trình thay đổi. Một người yêu, người thân hoặc nhân viên không thể làm thay phần này.
Điều đó cũng có nghĩa bạn không cần hy sinh sức khỏe tinh thần của mình với hy vọng rằng nếu kiên nhẫn thêm một chút, người kia chắc chắn sẽ thay đổi.
Khi nào nên cân nhắc tìm hỗ trợ cho chính mình?
Bạn không cần chờ đến khi biết chắc đối phương mắc NPD mới được tìm hỗ trợ. Nếu một mối quan hệ khiến bạn thường xuyên lo âu, mất ngủ, tự nghi ngờ bản thân, cảm thấy vô giá trị hoặc dần mất kết nối với những người quan trọng, việc trò chuyện với chuyên gia tâm lý có thể giúp bạn nhìn lại tình huống rõ hơn.
Trị liệu không nhất thiết nhằm quyết định thay bạn rằng nên ở lại hay rời đi. Mục tiêu có thể là giúp bạn nhận diện mô hình quan hệ, khôi phục lòng tin vào nhận thức của chính mình, xác định ranh giới và đưa ra quyết định dựa trên nhu cầu cũng như sự an toàn của bản thân.
Nếu có bạo lực thể chất, ép buộc tình dục, đe dọa, kiểm soát tài chính hoặc khiến bạn lo sợ cho sự an toàn, hãy xem đó là vấn đề bạo lực hoặc lạm dụng cần được hỗ trợ phù hợp, thay vì chỉ giải thích bằng “tính ái kỷ”.
Chăm sóc sức khỏe tinh thần trong những mối quan hệ gây căng thẳng
Một mối quan hệ kéo dài trong căng thẳng có thể tác động đến cả tâm lý và cơ thể. Người trong cuộc có thể mất ngủ, mệt mỏi, căng cơ, giảm khả năng tập trung, giảm ham muốn hoặc xuất hiện các triệu chứng lo âu. Tuy nhiên, không nên mặc định mọi biểu hiện cơ thể đều do tâm lý mà bỏ qua đánh giá y khoa khi cần.
Văn phòng Tâm lý Men’s Health thuộc hệ sinh thái Trung tâm Sức khỏe Nam giới Men’s Health do TS.BS.CK2 Trà Anh Duy sáng lập được xây dựng theo hướng kết nối chăm sóc tâm lý với y khoa. Góc nhìn Thân – Tâm giúp xem xét đồng thời cảm xúc, hành vi, giấc ngủ, sức khỏe thể chất và các mối quan hệ, từ đó hỗ trợ người đang chịu áp lực kéo dài nhận diện vấn đề một cách toàn diện hơn.
Rối loạn nhân cách ái kỷ – Những câu hỏi thường gặp
Người ích kỷ có phải mắc NPD không?
Không. Ích kỷ, tự tin cao hoặc thích được chú ý không đủ để chẩn đoán NPD. Chẩn đoán cần một mô hình đặc điểm kéo dài, xuất hiện trong nhiều bối cảnh và được chuyên gia đánh giá.
Người mắc NPD có biết yêu không?
Không nên kết luận rằng người mắc NPD không có khả năng yêu thương. Tuy nhiên, những khó khăn về đồng cảm, lòng tự trọng và nhu cầu được công nhận có thể làm các mối quan hệ trở nên phức tạp.
Người thường xuyên gaslighting có chắc chắn mắc NPD?
Không. Gaslighting không phải tiêu chuẩn chẩn đoán đặc hiệu cho NPD. Hành vi thao túng hoặc phủ nhận trải nghiệm có thể xuất hiện trong nhiều kiểu quan hệ khác nhau.
Có nên nói thẳng với người yêu rằng “anh/em là người ái kỷ”?
Việc gắn nhãn thường ít hữu ích hơn việc nói về hành vi cụ thể: điều gì đã xảy ra, nó ảnh hưởng đến bạn thế nào và giới hạn của bạn là gì. Chỉ chuyên gia có đánh giá trực tiếp mới có thể chẩn đoán NPD.
Làm sao biết mình nên rời khỏi một mối quan hệ?
Không có một dấu hiệu duy nhất áp dụng cho tất cả trường hợp. Nhưng nếu bạn thường xuyên sợ hãi, bị kiểm soát, xúc phạm, cô lập hoặc không còn khả năng đưa ra các quyết định cơ bản của mình, sự an toàn và sức khỏe tâm thần cần được ưu tiên.
NPD có điều trị được không?
Tâm lý trị liệu có thể giúp người mắc NPD thay đổi cách quản lý lòng tự trọng, cảm xúc và các mối quan hệ. Tuy nhiên, quá trình này thường đòi hỏi sự tham gia lâu dài của chính người bệnh.
Kết luận
Điều quan trọng nhất khi đối diện với một người có nhiều đặc điểm ái kỷ không phải là trở thành “chuyên gia chẩn đoán” họ. NPD là một rối loạn nhân cách cần được chuyên gia sức khỏe tâm thần đánh giá, và nhiều hành vi thường bị gọi là “ái kỷ” trên mạng không đủ để xác định chẩn đoán.
Với người đang chịu ảnh hưởng trong tình yêu hoặc công việc, hãy tập trung vào những câu hỏi thực tế hơn: mình có được tôn trọng không, có thể nói “không” không, có thường xuyên phải nghi ngờ chính mình không và mối quan hệ này đang ảnh hưởng đến sức khỏe ra sao? Thiết lập ranh giới, duy trì mạng lưới hỗ trợ và tìm kiếm chuyên gia khi cần thường có giá trị hơn việc cố thay đổi hoặc chẩn đoán người còn lại.
