Trầm cảm theo mùa (SAD) là dạng trầm cảm tái diễn theo một thời điểm nhất định trong năm, thường liên quan đến thay đổi ánh sáng ban ngày, nhịp sinh học và hệ thống điều hòa giấc ngủ – tâm trạng.
Cứ đến một thời điểm nhất định trong năm, bạn lại trở nên buồn bã, mệt mỏi, ngủ nhiều, mất động lực và chỉ muốn thu mình khỏi mọi người? Đây không nhất thiết chỉ là cảm giác “xuống mood vì trời xấu”. Trầm cảm theo mùa có thể là một dạng trầm cảm thực sự. Tuy nhiên, yếu tố quan trọng không đơn giản là nhiệt độ hay mưa nắng, mà là sự tương tác giữa ánh sáng, đồng hồ sinh học, serotonin, melatonin và tính nhạy cảm của mỗi người.
Trầm cảm theo mùa (SAD) là gì?
Seasonal Affective Disorder, viết tắt là SAD, là thuật ngữ thường dùng cho tình trạng trầm cảm xuất hiện theo một mô hình mùa rõ rệt. Trong DSM-5-TR, đây không được xem là một rối loạn hoàn toàn tách biệt mà được xác định dưới dạng rối loạn trầm cảm chủ yếu có kiểu hình theo mùa.
Phần lớn các trường hợp được nghiên cứu thuộc kiểu mùa đông: triệu chứng thường bắt đầu vào cuối mùa thu hoặc đầu mùa đông, sau đó giảm vào mùa xuân hoặc mùa hè. Một nhóm nhỏ hơn có mô hình ngược lại, với các giai đoạn trầm cảm xuất hiện vào mùa xuân – hè.
Theo NIMH, các triệu chứng SAD thường tồn tại khoảng 4–5 tháng mỗi năm ở những người có mô hình rõ rệt. Điều quan trọng là tình trạng này lặp lại theo mùa chứ không chỉ đơn giản là một vài ngày cảm thấy buồn vì trời mưa hoặc thời tiết âm u.
Thời tiết thay đổi có thực sự gây ra trầm cảm theo mùa?
Không nên hiểu rằng trời lạnh, mưa hoặc âm u trực tiếp “gây trầm cảm”. Yếu tố được nghiên cứu nhiều nhất đối với SAD mùa đông là sự thay đổi thời lượng và mức độ tiếp xúc với ánh sáng ban ngày khi mùa thay đổi.
Ánh sáng là một trong những tín hiệu quan trọng giúp não điều chỉnh đồng hồ sinh học. Khi thời gian có ánh sáng ban ngày ngắn lại, một số người có thể gặp khó khăn trong việc thích nghi nhịp ngủ – thức, đồng thời xảy ra những thay đổi liên quan đến serotonin và melatonin. Những biến đổi này được cho là góp phần vào sự thay đổi về giấc ngủ, năng lượng, hành vi và tâm trạng ở người dễ mắc SAD.
Vì vậy, cách nói chính xác hơn không phải “trời lạnh khiến bạn trầm cảm”, mà là sự thay đổi theo mùa, đặc biệt thay đổi ánh sáng và nhịp sinh học, có thể kích hoạt một giai đoạn trầm cảm ở những người có tính nhạy cảm phù hợp.
Ánh sáng ảnh hưởng đến đồng hồ sinh học như thế nào?
Cơ thể con người hoạt động theo một hệ thống nhịp sinh học khoảng 24 giờ, thường được gọi là circadian rhythm. Hệ thống này góp phần điều hòa thời điểm tỉnh táo, buồn ngủ, ăn uống, tiết hormone và nhiều quá trình sinh lý khác.
Ánh sáng ban ngày đóng vai trò như một tín hiệu giúp đồng hồ sinh học đồng bộ với môi trường bên ngoài. APA cho biết khi mùa thay đổi và số giờ ánh sáng giảm, đồng hồ sinh học có thể dịch chuyển khiến một số người không còn đồng bộ tốt với lịch sinh hoạt thường ngày.
Hãy hình dung một người vẫn phải thức dậy lúc 6 giờ sáng để đi làm nhưng hệ thống sinh học của họ đang nhận được ít ánh sáng buổi sáng hơn đáng kể. Ở người nhạy cảm, sự lệch pha này có thể góp phần khiến họ khó tỉnh táo vào buổi sáng, buồn ngủ ban ngày, thiếu năng lượng và thay đổi tâm trạng.
Điều này cũng giải thích vì sao SAD không đơn thuần là một phản ứng tâm lý kiểu “tôi ghét mùa đông”. Cả cơ chế sinh học lẫn cách một người suy nghĩ, sinh hoạt và phản ứng với mùa đều có thể tham gia.
Serotonin liên quan gì đến trầm cảm theo mùa?
Serotonin là một chất dẫn truyền thần kinh tham gia nhiều quá trình, trong đó có điều hòa tâm trạng. NIMH cho biết nghiên cứu về SAD mùa đông gợi ý rằng hoạt động của hệ serotonin có thể thay đổi khi mức ánh sáng giảm.
Một số phân tử tham gia duy trì hoạt động serotonin bình thường chịu ảnh hưởng của ánh sáng mặt trời. Ở những người có SAD, mùa đông với thời gian chiếu sáng ngắn hơn có thể khiến hệ thống này hoạt động kém hiệu quả, góp phần vào những thay đổi về tâm trạng.
Tuy nhiên, không nên diễn giải SAD thành một bệnh đơn giản do “thiếu serotonin”. Trầm cảm nói chung là tình trạng đa yếu tố và chưa thể được giải thích bằng một chất dẫn truyền thần kinh duy nhất. Các yếu tố sinh học, tâm lý, di truyền và môi trường đều có thể liên quan.
Melatonin có thể khiến bạn ngủ nhiều và luôn mệt mỏi?
Melatonin là hormone đóng vai trò quan trọng trong việc điều chỉnh chu kỳ ngủ – thức. Khi trời tối, cơ thể thường tăng tiết melatonin để hỗ trợ quá trình chuẩn bị cho giấc ngủ.
NIMH cho biết người có SAD mùa đông có thể có những thay đổi liên quan đến melatonin, trong đó lượng melatonin cao hơn được cho là góp phần vào cảm giác buồn ngủ và xu hướng ngủ quá nhiều.
Đây là lý do một số người mắc SAD mùa đông không biểu hiện bằng mất ngủ như hình ảnh thường gặp ở trầm cảm, mà ngược lại có thể ngủ rất lâu nhưng vẫn cảm thấy không phục hồi.
Họ có thể ngủ 9–10 giờ nhưng sáng vẫn khó rời khỏi giường, cả ngày thiếu năng lượng và tối lại muốn đi ngủ sớm.
Đối với SAD mùa hè, mô hình có thể khác. NIMH ghi nhận nhóm này có thể có giảm melatonin và rối loạn giấc ngủ trong bối cảnh ngày dài, đêm ngắn hoặc nhiệt độ cao, nhưng các cơ chế của dạng mùa hè vẫn còn ít được nghiên cứu hơn.
Vitamin D có phải nguyên nhân của trầm cảm theo mùa?
Vitamin D thường được nhắc tới khi nói về SAD vì cơ thể có thể tổng hợp vitamin D khi da tiếp xúc với ánh sáng mặt trời. Vào những mùa ít ánh sáng, nồng độ vitamin D có thể giảm ở một số người.
NIMH cho biết thiếu vitamin D có thể góp phần làm vấn đề serotonin trở nên rõ hơn ở một số người mắc SAD mùa đông. Tuy nhiên, nghiên cứu về việc sử dụng vitamin D để điều trị SAD cho kết quả không đồng nhất: một số nghiên cứu ghi nhận lợi ích, trong khi những nghiên cứu khác không tìm thấy hiệu quả rõ ràng.
Vì vậy, không nên tự kết luận rằng “tôi buồn vào mùa đông vì thiếu vitamin D” hoặc tự sử dụng vitamin D liều cao để điều trị trầm cảm.
Nếu có nghi ngờ thiếu hụt vitamin D, việc đánh giá nên dựa trên tình trạng sức khỏe cụ thể và tư vấn y khoa phù hợp.
Dấu hiệu của trầm cảm theo mùa mùa đông là gì?
SAD vẫn là một dạng trầm cảm, vì vậy người bệnh có thể trải qua những biểu hiện giống các giai đoạn trầm cảm khác như khí sắc buồn hoặc trống rỗng, mất hứng thú, tuyệt vọng, cảm giác vô giá trị, giảm năng lượng, khó tập trung và suy nghĩ về cái chết.
Ở SAD mùa đông, một số biểu hiện thường nổi bật hơn gồm ngủ nhiều, ăn nhiều hơn bình thường, đặc biệt thèm thức ăn giàu carbohydrate, tăng cân và xu hướng thu mình khỏi xã hội như muốn “ngủ đông”.
Một người có thể nhận thấy cứ khoảng cùng một thời điểm mỗi năm, họ lại bắt đầu khó thức dậy vào buổi sáng, liên tục muốn ngủ, ngại gặp bạn bè, giảm hiệu suất công việc và không còn hứng thú với những hoạt động vốn yêu thích.
Điểm đáng chú ý là mô hình này lặp lại theo mùa chứ không xảy ra ngẫu nhiên.
Trầm cảm theo mùa mùa hè có khác không?
Có. Mặc dù ít gặp hơn, SAD cũng có thể xuất hiện vào mùa xuân hoặc mùa hè.
Trong nhóm này, biểu hiện có xu hướng khác với kiểu mùa đông. NIMH ghi nhận các triệu chứng có thể bao gồm mất ngủ, giảm khẩu vị dẫn đến sụt cân, bồn chồn, kích động và lo âu. Một số người cũng có thể trở nên dễ kích thích hoặc hung hăng hơn.
Điều này cho thấy SAD không thể được nhận biết chỉ bằng một hình ảnh kiểu “mùa đông ngủ nhiều”.
Điều quan trọng hơn là sự xuất hiện có tính chu kỳ của một giai đoạn trầm cảm liên quan rõ với một mùa cụ thể.
Làm sao phân biệt SAD với cảm giác “buồn vì trời âm u”?
Có những ngày trời mưa khiến chúng ta ít muốn ra ngoài, cảm thấy uể oải hoặc giảm năng lượng. Đây chưa phải trầm cảm theo mùa.
SAD phải có những biểu hiện của một giai đoạn trầm cảm và diễn tiến theo mô hình mùa rõ rệt. Theo NIMH, khi đánh giá SAD, chuyên gia xem xét liệu các giai đoạn trầm cảm có xuất hiện trong một mùa cụ thể trong ít nhất hai năm liên tiếp hay không và liệu số giai đoạn trầm cảm theo mùa có nhiều hơn những giai đoạn xảy ra ngoài mùa đó hay không.
NHS cũng lưu ý việc chẩn đoán thường dựa trên lịch sử thay đổi tâm trạng theo thời gian và mô hình triệu chứng lặp lại ở một thời điểm nhất định trong năm.
Do đó, một tuần buồn vì thời tiết xấu không đủ để tự xác định SAD.
SAD cũng không giống “holiday blues”
SAD mùa đông đôi khi bị nhầm với cảm giác xuống tinh thần trong mùa lễ hội.
Một số người có thể buồn hoặc lo lắng vì áp lực tài chính, mâu thuẫn gia đình, cô đơn, khối lượng công việc cuối năm hoặc ký ức liên quan đến một dịp đặc biệt. Những phản ứng này có thể nghiêm trọng nhưng không nhất thiết là SAD.
NIMH phân biệt rõ rằng SAD mùa đông liên quan đến mô hình thay đổi ánh sáng theo mùa, trong khi “holiday blues” thường liên quan nhiều hơn đến các yếu tố stress xuất hiện vào một thời điểm nhất định trong lịch.
Hai tình trạng cũng có thể xảy ra đồng thời, khiến triệu chứng trở nên phức tạp hơn.
Vì sao có người rất nhạy với mùa còn người khác thì không?
Không phải ai sống trong cùng một môi trường cũng phát triển SAD. Điều này cho thấy ánh sáng chỉ là một phần của vấn đề.
NIMH cho biết SAD thường bắt đầu ở tuổi trưởng thành trẻ, gặp ở nữ nhiều hơn nam và phổ biến hơn ở những nơi nằm xa xích đạo, nơi mùa đông có thời gian ánh sáng ngắn hơn. SAD cũng xuất hiện nhiều hơn ở người có trầm cảm hoặc rối loạn lưỡng cực và có xu hướng gặp nhiều hơn trong một số gia đình có tiền sử rối loạn tâm thần.
Những dữ liệu này gợi ý rằng tính nhạy cảm sinh học và di truyền có vai trò quan trọng.
Môi trường ánh sáng có thể là tác nhân kích hoạt, nhưng việc một người có phát triển một giai đoạn trầm cảm hay không còn phụ thuộc nhiều yếu tố khác.
Trầm cảm theo mùa có phổ biến ở Việt Nam không?
SAD mùa đông được ghi nhận phổ biến hơn ở những vùng nằm xa xích đạo, nơi độ dài ngày – đêm thay đổi mạnh theo mùa. NIMH và APA đều ghi nhận tỷ lệ SAD tăng ở những khu vực có mùa đông với thời lượng ánh sáng ban ngày ngắn hơn.
Vì Việt Nam nằm gần xích đạo hơn nhiều quốc gia Bắc Âu hoặc Bắc Mỹ, mô hình SAD mùa đông điển hình có thể không nổi bật giống các vùng vĩ độ cao. Đây là một suy luận hợp lý từ dữ liệu về vĩ độ, nhưng không có nghĩa người sống tại Việt Nam không thể có trầm cảm với mô hình theo mùa.
Điều quan trọng là không tự gắn nhãn SAD chỉ vì tâm trạng thay đổi vào mùa mưa hoặc những ngày ít nắng.
Nếu cứ một thời điểm tương tự mỗi năm xuất hiện một cụm triệu chứng trầm cảm rõ và chúng thuyên giảm khi mùa thay đổi, nên ghi nhận mô hình đó và trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia sức khỏe tâm thần.
SAD và rối loạn lưỡng cực có liên quan không?
Có một điểm rất quan trọng cần được đánh giá trước khi điều trị: các giai đoạn trầm cảm theo mùa cũng có thể xuất hiện ở người có rối loạn lưỡng cực.
NIMH cho biết SAD thường gặp hơn ở người có trầm cảm hoặc rối loạn lưỡng cực, đặc biệt rối loạn lưỡng cực II.
NHS cũng lưu ý một số người có SAD có thể xuất hiện giai đoạn năng lượng tăng hơn bình thường vào đầu mùa xuân hoặc mùa hè.
Nếu trước đây từng có những thời kỳ giảm nhu cầu ngủ rõ rệt nhưng vẫn tràn đầy năng lượng, nói nhiều hơn, suy nghĩ chạy nhanh, hoạt động tăng bất thường hoặc hành vi bốc đồng, thông tin này cần được chia sẻ với bác sĩ khi đánh giá trầm cảm.
Không nên tự sử dụng thuốc chống trầm cảm hoặc tự áp dụng các liệu pháp sinh học khi chưa xem xét khả năng rối loạn lưỡng cực.
Trầm cảm theo mùa được điều trị như thế nào?
Theo NIMH, các nhóm phương pháp được sử dụng trong SAD gồm liệu pháp ánh sáng, tâm lý trị liệu, thuốc chống trầm cảm và vitamin D trong một số trường hợp. Phương pháp phù hợp phụ thuộc vào kiểu SAD, mức độ triệu chứng, bệnh lý đi kèm và đặc điểm của từng người.
Không phải ai mắc SAD cũng cần áp dụng tất cả các phương pháp.
Một người có triệu chứng nhẹ có thể được hỗ trợ bởi điều chỉnh sinh hoạt và trị liệu tâm lý, trong khi trường hợp trầm cảm rõ hơn có thể cần phối hợp nhiều phương pháp sau đánh giá chuyên môn.
Liệu pháp ánh sáng hoạt động như thế nào?
Liệu pháp ánh sáng là một trong những phương pháp được sử dụng lâu năm cho SAD mùa đông. Mục tiêu là bù lại sự suy giảm ánh sáng tự nhiên trong những tháng tối bằng cách sử dụng một hộp ánh sáng chuyên dụng.
NIMH mô tả một quy trình nghiên cứu và điều trị phổ biến sử dụng hộp ánh sáng khoảng 10.000 lux trong khoảng 30–45 phút mỗi ngày, thường vào buổi sáng. Thiết bị cần lọc tia UV thay vì sử dụng nguồn phát tia cực tím.
Tuy nhiên, đây không nên được xem như hướng dẫn để tất cả mọi người tự mua đèn và điều trị.
NHS khuyến nghị trao đổi với bác sĩ trước khi sử dụng light therapy, đặc biệt nếu có bệnh lý về mắt hoặc đang sử dụng những thuốc làm tăng độ nhạy cảm với ánh sáng.
Đặc biệt ở người có tiền sử hưng cảm hoặc nghi ngờ rối loạn lưỡng cực, việc sử dụng các phương pháp tác động mạnh đến nhịp sinh học nên có đánh giá chuyên môn phù hợp.
CBT có giúp điều trị SAD không?
Có. Trị liệu nhận thức – hành vi đã được điều chỉnh riêng cho SAD, thường được gọi là CBT-SAD.
Theo NIMH, CBT-SAD tập trung vào việc nhận diện và thay đổi những suy nghĩ không hữu ích liên quan đến mùa, đồng thời sử dụng hoạt hóa hành vi để giúp người bệnh tiếp tục tham gia vào những hoạt động thú vị hoặc có ý nghĩa thay vì ngày càng thu mình.
Ví dụ, một người có thể bắt đầu mùa đông bằng suy nghĩ “tôi ghét thời điểm này, vài tháng tới sẽ chẳng có gì tốt đẹp”. Cảm giác đó khiến họ hạn chế gặp bạn bè, không vận động và dành phần lớn thời gian trong nhà.
Hoạt động giảm đi làm nguồn tạo niềm vui và kết nối cũng giảm, khiến tâm trạng tiếp tục xuống.
CBT không cố thuyết phục người bệnh rằng mùa đông “tuyệt vời”. Mục tiêu là giúp họ nhận ra những cách suy nghĩ và hành vi đang làm giai đoạn trầm cảm nặng thêm, sau đó xây dựng cách phản ứng linh hoạt hơn.
NIMH ghi nhận các nghiên cứu so sánh trực tiếp cho thấy cả CBT-SAD và liệu pháp ánh sáng đều có thể cải thiện triệu chứng, trong đó tác dụng của CBT-SAD có thể duy trì tốt hơn qua các mùa đông sau ở một số nghiên cứu.
Thuốc chống trầm cảm có vai trò gì?
Thuốc chống trầm cảm có thể được bác sĩ cân nhắc khi SAD đáp ứng tiêu chuẩn của một giai đoạn trầm cảm và mức độ triệu chứng phù hợp với điều trị bằng thuốc.
NIMH cho biết một số thuốc thuộc nhóm SSRI được sử dụng trong SAD, đồng thời bupropion giải phóng kéo dài được FDA Hoa Kỳ phê duyệt để dự phòng sự tái diễn của các giai đoạn trầm cảm theo mùa ở một số người.
Thuốc chống trầm cảm thường không có tác dụng ngay sau vài viên đầu tiên. NIMH lưu ý tác dụng có thể cần vài tuần mới trở nên rõ ràng.
Không nên tự mua thuốc hoặc sử dụng toa của mùa trước mà không trao đổi lại với bác sĩ. Lựa chọn thuốc còn phụ thuộc vào chẩn đoán, tiền sử điều trị, tác dụng phụ, bệnh lý đi kèm và khả năng có rối loạn lưỡng cực.
Có thể phòng ngừa SAD trước khi mùa thay đổi không?
SAD có một đặc điểm khá đặc biệt: ở một số người, thời điểm triệu chứng quay lại tương đối dễ dự đoán.
NIMH cho biết những người đã có tiền sử SAD có thể được bác sĩ cân nhắc bắt đầu một số biện pháp điều trị trước mùa thường xuất hiện triệu chứng. Tuy nhiên, bằng chứng về các chiến lược phòng ngừa vẫn còn hạn chế và kế hoạch cần được cá nhân hóa.
Một việc rất hữu ích là theo dõi tâm trạng trong nhiều năm.
Nếu bạn nhận ra rằng cứ khoảng tháng 10–11 tâm trạng bắt đầu giảm, đến tháng 1–2 triệu chứng rõ nhất và sang xuân lại cải thiện, dữ liệu này có giá trị rất lớn khi trao đổi với chuyên gia.
Thay vì đợi đến khi đã suy giảm nghiêm trọng mới bắt đầu xử lý, một số người có thể chuẩn bị kế hoạch chăm sóc trước giai đoạn nguy cơ.
Những thói quen nào có thể hỗ trợ tâm trạng khi mùa thay đổi?
Các biện pháp lối sống không thay thế điều trị khi một người thực sự mắc trầm cảm, nhưng chúng có thể hỗ trợ duy trì nhịp sinh học và nguồn lực tâm lý.
NHS khuyến nghị người có SAD cố gắng tiếp xúc với ánh sáng ban ngày tự nhiên, vận động thường xuyên, duy trì liên hệ với gia đình và bạn bè, tiếp tục các hoạt động thường ngày và giữ thời gian đi ngủ – thức dậy tương đối ổn định.
Ví dụ, nếu mùa khiến bạn chỉ muốn ở trong phòng cả ngày, việc chủ động ra ngoài vào ban ngày có thể vừa tăng tiếp xúc với ánh sáng tự nhiên vừa ngăn xu hướng thu mình.
Nếu cơ thể muốn ngủ ngày càng lâu, duy trì giờ thức dậy tương đối cố định có thể giúp bảo vệ nhịp sinh hoạt.
Nếu hứng thú giảm, không cần đợi cảm giác muốn đi gặp bạn bè quay trở lại hoàn toàn mới bắt đầu kết nối. Duy trì một mức hoạt động vừa sức cũng là nguyên tắc quan trọng trong hoạt hóa hành vi được sử dụng trong CBT-SAD.
Khi nào nên tìm kiếm hỗ trợ chuyên môn?
Bạn nên cân nhắc trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia sức khỏe tâm thần nếu những thay đổi tâm trạng theo mùa kéo dài, lặp lại hoặc bắt đầu ảnh hưởng rõ đến giấc ngủ, học tập, công việc, các mối quan hệ và khả năng chăm sóc bản thân.
NIMH mô tả các triệu chứng trầm cảm đáng chú ý gồm khí sắc buồn hoặc trống rỗng kéo dài, mất hứng thú, tuyệt vọng, cảm giác vô giá trị, mệt mỏi, giảm tập trung, thay đổi giấc ngủ – khẩu vị và những suy nghĩ về cái chết.
Việc đánh giá cũng cần xem xét các nguyên nhân khác có thể gây biểu hiện tương tự. APA lưu ý một số tình trạng sức khỏe thể chất có thể bị nhầm với SAD, vì vậy đánh giá y khoa thích hợp vẫn có vai trò khi cần thiết.
Đi khám cũng không đồng nghĩa bạn chắc chắn phải sử dụng thuốc. Mục tiêu đầu tiên là xác định liệu đây có thực sự là trầm cảm theo mùa hay một vấn đề khác, mức độ nghiêm trọng ra sao và phương pháp hỗ trợ nào phù hợp nhất.
Khi nào SAD trở thành tình huống khẩn cấp?
Trầm cảm theo mùa vẫn là trầm cảm, vì vậy nguy cơ tự sát không được xem nhẹ chỉ vì triệu chứng có khả năng giảm khi mùa thay đổi.
Ý nghĩ về cái chết hoặc tự sát nằm trong các triệu chứng có thể xuất hiện ở SAD và trầm cảm nói chung.
Nếu một người bắt đầu nghĩ rằng mình không muốn sống, mong muốn biến mất, có ý định hoặc kế hoạch tự gây thương tích, hoặc cảm thấy không thể đảm bảo an toàn cho bản thân, cần được hỗ trợ ngay. Hãy thông báo cho một người thân đáng tin cậy, tránh để người có nguy cơ ở một mình và đến cơ sở y tế hoặc khoa cấp cứu gần nhất để được đánh giá.
Không nên nghĩ rằng “chỉ cần chờ hết mùa là sẽ ổn”.
Góc nhìn Thân – Tâm tại Văn phòng Tâm lý Men’s Health
Trầm cảm theo mùa cho thấy khá rõ sức khỏe tâm lý và hoạt động sinh học của cơ thể liên quan với nhau như thế nào. Sự thay đổi ánh sáng có thể tác động đến đồng hồ sinh học và giấc ngủ, trong khi giấc ngủ, mức năng lượng và tâm trạng lại tiếp tục ảnh hưởng đến công việc, quan hệ và sức khỏe thể chất.
Một người đến khám vì mệt mỏi, ngủ nhiều, giảm tập trung hoặc giảm ham muốn chưa chắc ngay lập tức nhận ra mình đang có triệu chứng trầm cảm. Ngược lại, những biểu hiện này cũng không phải lúc nào cũng do tâm lý và có thể cần được xem xét từ góc độ y khoa.
Văn phòng Tâm lý Men’s Health thuộc hệ sinh thái Trung tâm Sức khỏe Nam giới Men’s Health do TS.BS.CK2 Trà Anh Duy sáng lập, hướng đến mô hình chăm sóc kết hợp giữa y khoa và tâm lý. Với góc nhìn Thân – Tâm, quá trình đánh giá có thể xem xét đồng thời tâm trạng, giấc ngủ, sức khỏe thể chất, thuốc đang sử dụng, chức năng tình dục, stress nghề nghiệp, các mối quan hệ và hoàn cảnh sống.
Sự phối hợp giữa bác sĩ và nhà tâm lý có thể đặc biệt hữu ích khi những triệu chứng như mất ngủ hoặc ngủ quá nhiều, mệt mỏi, giảm ham muốn, lo âu và thay đổi tâm trạng xuất hiện đồng thời. Mục tiêu không phải quy tất cả vấn đề cho thời tiết hay tâm lý mà là xác định các yếu tố có thể đang tương tác để lựa chọn hướng hỗ trợ phù hợp, chuyên nghiệp, kín đáo và tôn trọng cá nhân.
Trầm cảm theo mùa – Những câu hỏi thường gặp
Trầm cảm theo mùa có phải chỉ xảy ra vào mùa đông?
Không. SAD mùa đông phổ biến hơn nhưng một số người có mô hình trầm cảm xuất hiện vào mùa xuân hoặc mùa hè. Dạng mùa hè thường có xu hướng đi kèm mất ngủ, giảm khẩu vị, bồn chồn và lo âu nhiều hơn.
Trời mưa nhiều có làm một người mắc SAD không?
Không thể kết luận như vậy. SAD liên quan đến một mô hình trầm cảm tái diễn theo mùa, trong đó sự thay đổi ánh sáng và nhịp sinh học được xem là những cơ chế quan trọng. Một vài ngày tâm trạng giảm khi trời mưa không đủ để xác định SAD.
SAD khác trầm cảm thông thường như thế nào?
Các triệu chứng cơ bản tương tự trầm cảm, nhưng SAD có mối liên hệ thời gian rõ với một mùa nhất định và lặp lại theo mô hình này. Đánh giá thường xem xét các giai đoạn theo mùa trong ít nhất hai năm liên tiếp và mức độ chúng chiếm ưu thế so với các giai đoạn ngoài mùa.
Vì sao trầm cảm theo mùa thường khiến người bệnh ngủ nhiều?
Những thay đổi về melatonin và nhịp sinh học được cho là liên quan đến tình trạng buồn ngủ, ngủ quá mức và giảm năng lượng trong SAD mùa đông. Tuy nhiên, đây không phải cơ chế duy nhất và không phải mọi người mắc SAD đều ngủ nhiều.
SAD có phổ biến ở các quốc gia nhiệt đới không?
SAD mùa đông được ghi nhận phổ biến hơn ở khu vực vĩ độ cao, nơi sự khác biệt về ánh sáng giữa các mùa lớn hơn. Vì vậy, mô hình kinh điển có thể ít nổi bật hơn ở vùng gần xích đạo, nhưng không thể dựa vào nơi sống để loại trừ hoàn toàn tình trạng trầm cảm có kiểu hình theo mùa.
Đèn trị liệu SAD có thể tự mua về sử dụng không?
Không nên xem hộp ánh sáng như một thiết bị chăm sóc thông thường cho tất cả người cảm thấy buồn. Liệu pháp ánh sáng có những yêu cầu kỹ thuật và có thể không phù hợp với một số người có bệnh mắt hoặc đang dùng thuốc làm tăng nhạy cảm ánh sáng. NHS khuyến nghị trao đổi với bác sĩ trước khi sử dụng.
Uống vitamin D có chữa được trầm cảm theo mùa không?
Chưa thể khẳng định. Nghiên cứu về vitamin D trong SAD cho kết quả không đồng nhất. Một số người có thể đồng thời thiếu vitamin D, nhưng việc bổ sung không nên được coi là phương pháp điều trị SAD mặc định cho tất cả mọi người.
Trầm cảm theo mùa có tự hết khi sang mùa khác không?
Triệu chứng có thể giảm khi mùa thay đổi, nhưng điều đó không có nghĩa nên bỏ qua một giai đoạn trầm cảm nghiêm trọng. SAD có thể tái diễn hằng năm và có thể gây suy giảm chức năng hoặc nguy cơ tự sát như các dạng trầm cảm khác. Điều trị có thể giúp giảm triệu chứng và lập kế hoạch cho những mùa tiếp theo.
Kết luận
Trầm cảm theo mùa không đơn giản là “buồn vì trời xấu”. Đây là một dạng trầm cảm có mô hình tái diễn theo mùa, thường được nghiên cứu nhiều nhất trong bối cảnh mùa đông với thời gian ánh sáng ban ngày giảm. Những thay đổi về đồng hồ sinh học, serotonin, melatonin và khả năng thích nghi với chu kỳ sáng – tối được cho là những cơ chế quan trọng, nhưng nguyên nhân SAD vẫn chưa được giải thích hoàn toàn.
Điều cần nhớ là không phải mọi thay đổi tâm trạng theo thời tiết đều là bệnh lý. Một vài ngày uể oải khi trời mưa khác với việc cứ cùng một thời điểm mỗi năm lại xuất hiện một giai đoạn kéo dài với mất hứng thú, ngủ nhiều hoặc mất ngủ, giảm năng lượng, khó tập trung và suy giảm khả năng hoạt động.
Nếu bạn nhận thấy một mô hình như vậy lặp lại, hãy ghi nhận thời điểm bắt đầu và kết thúc triệu chứng thay vì chỉ nghĩ rằng mình “không hợp với mùa này”. Việc được bác sĩ hoặc chuyên gia sức khỏe tâm thần đánh giá có thể giúp phân biệt SAD với trầm cảm không theo mùa, stress, rối loạn lưỡng cực, rối loạn giấc ngủ hoặc các vấn đề sức khỏe khác.
SAD có những phương pháp hỗ trợ như tâm lý trị liệu, liệu pháp ánh sáng và thuốc trong những trường hợp phù hợp. Quan trọng nhất là lựa chọn phương pháp dựa trên đánh giá chuyên môn thay vì tự điều trị chỉ vì cảm thấy tâm trạng thay đổi theo thời tiết.
