Trầm cảm sau sinh ở nam giới là tình trạng có thật nhưng thường bị bỏ sót vì người cha không trải qua sinh nở và các triệu chứng có thể bị che khuất bởi mất ngủ, cáu gắt, thu mình, làm việc quá mức hoặc sử dụng rượu bia.
Sự ra đời của một đứa trẻ thường được mô tả như khoảng thời gian hạnh phúc nhất của gia đình. Chính kỳ vọng này khiến một người cha đang kiệt sức, mất hứng thú, cảm thấy bất lực hoặc không thể kết nối với con càng khó thừa nhận mình đang gặp vấn đề. Nhiều người nghĩ nhiệm vụ của mình là “mạnh mẽ để chăm vợ con”, trong khi sức khỏe tâm thần của chính họ gần như không được hỏi đến. Trầm cảm ở người cha sau sinh không làm họ trở thành một người cha tồi. Đó là tình trạng cần được nhận diện, đánh giá và hỗ trợ đúng cách.
Trầm cảm sau sinh ở nam giới có thực sự tồn tại?
Có. Nhiều nghiên cứu đã ghi nhận các triệu chứng trầm cảm ở người cha trong giai đoạn mang thai của bạn đời và những tháng đầu sau khi trẻ chào đời.
Tuy nhiên, cần sử dụng thuật ngữ một cách chính xác. “Trầm cảm sau sinh ở nam giới” hay paternal postpartum depression là cách gọi phổ biến trong nghiên cứu và truyền thông. Đây chưa phải một chẩn đoán độc lập dành riêng cho nam giới trong DSM-5-TR. Về lâm sàng, người cha có thể đáp ứng tiêu chuẩn của một rối loạn trầm cảm trong giai đoạn chuyển tiếp sang vai trò làm cha.
Khái niệm rộng hơn là paternal perinatal depression – trầm cảm chu sinh ở người cha – thường bao gồm triệu chứng xuất hiện từ thời kỳ bạn đời mang thai đến khoảng một năm sau khi sinh con. Các tổng quan cho thấy đây là một vấn đề lâm sàng có thật nhưng định nghĩa, thời điểm sàng lọc và công cụ đánh giá dành riêng cho người cha vẫn chưa hoàn toàn thống nhất.
Điều này rất quan trọng bởi người cha không cần phải trải qua những thay đổi sinh học của việc mang thai và sinh nở mới có thể phát triển trầm cảm. Quá trình trở thành cha mang theo những thay đổi lớn về giấc ngủ, trách nhiệm, quan hệ, tài chính, bản sắc cá nhân và áp lực chăm sóc gia đình.
Trầm cảm sau sinh ở người cha phổ biến đến mức nào?
Không có một con số duy nhất áp dụng cho mọi quốc gia và mọi thời điểm sau sinh.
Một phân tích gộp gồm 74 nghiên cứu với hơn 41.000 người cha ước tính tỷ lệ trầm cảm trong khoảng từ thai kỳ đến một năm sau sinh vào khoảng 8,4%. Một phân tích gộp trước đó cho kết quả khoảng 10,4%. Tuy nhiên, tỷ lệ thay đổi đáng kể theo quốc gia, phương pháp đo, thời điểm đánh giá và tình trạng sức khỏe tâm thần của người mẹ.
Một tổng quan lớn hơn công bố sau đó ghi nhận mức trung bình khoảng 5%, cho thấy sự khác biệt phương pháp nghiên cứu có thể làm các ước tính dao động khá rộng.
Vì vậy, cách diễn đạt hợp lý nhất không phải “cứ 10 ông bố thì chắc chắn có một người mắc bệnh”, mà là: trầm cảm chu sinh ở người cha không hiếm và có đủ bằng chứng để được xem như một vấn đề sức khỏe tâm thần đáng chú ý.
Tại sao xã hội ít nhắc đến trầm cảm sau sinh ở nam giới?
Trong giai đoạn mang thai và sau sinh, sự chú ý y khoa hợp lý thường tập trung rất nhiều vào người mẹ và trẻ sơ sinh. Người cha vì thế dễ trở thành “người hỗ trợ” hơn là một người cũng có nhu cầu sức khỏe riêng.
Một tổng quan định tính về trải nghiệm của những người cha bị trầm cảm chu sinh cho thấy nhiều người thiếu kiến thức về sức khỏe tâm thần của chính mình, có xu hướng bình thường hóa hoặc che giấu triệu chứng và lo bị đánh giá nếu thừa nhận mình đang gặp khó khăn. Nhiều người ưu tiên nhu cầu của mẹ và em bé đến mức cho rằng khó khăn của bản thân không đủ quan trọng để tìm trợ giúp.
Những kỳ vọng xã hội về vai trò nam giới cũng có thể làm vấn đề trở nên khó nhận diện hơn:
“Vợ mới là người sinh con, mình có quyền gì để than mệt?”
“Mình phải là trụ cột.”
“Có con rồi phải vui chứ.”
“Đàn ông mà đi nói chuyện về cảm xúc thì yếu quá.”
Những suy nghĩ này không chỉ khiến người cha ngại chia sẻ mà còn có thể khiến người thân và nhân viên y tế ít đặt câu hỏi về sức khỏe tâm thần của họ.
Người cha bị trầm cảm sau sinh có nhất thiết phải trông buồn bã?
Không.
Người cha vẫn có thể đi làm, chăm con hoặc nói chuyện tương đối bình thường nhưng đang trải qua trầm cảm.
Bên cạnh những triệu chứng trầm cảm điển hình như buồn hoặc trống rỗng, mất hứng thú, giảm năng lượng, khó tập trung và rối loạn giấc ngủ, một số người cha có thể biểu hiện nổi bật hơn bằng cáu gắt, tức giận, bồn chồn, thu mình hoặc né tránh cảm xúc.
AAP lưu ý rằng trầm cảm chu sinh ở người cha đôi khi có thể xuất hiện với tự chỉ trích, bồn chồn, cáu gắt hoặc hành vi hung hăng thay vì chỉ biểu hiện bằng khí sắc buồn. Một tổng quan định tính cũng ghi nhận những trải nghiệm như tức giận, irritability và thậm chí cảm giác oán giận trong quá trình thích nghi với vai trò làm cha.
Tuy nhiên, không nên biến điều này thành định kiến rằng “đàn ông trầm cảm thì luôn nổi nóng”. Triệu chứng ở mỗi người khác nhau.
Điều quan trọng hơn là nhận ra sự thay đổi so với trạng thái trước đây.
Những dấu hiệu nào cần chú ý ở một người cha mới có con?
Một người cha có thể cần được đánh giá nếu trong nhiều ngày hoặc nhiều tuần bắt đầu xuất hiện một cụm thay đổi như mất hứng thú với những hoạt động từng yêu thích, cảm thấy trống rỗng hoặc tuyệt vọng, kiệt sức vượt quá mức có thể giải thích đơn thuần bằng chăm con, khó tập trung, dễ nổi nóng, thu mình khỏi vợ con, mất kết nối với em bé hoặc cảm thấy mình là một người cha thất bại.
Một số người có thể tăng thời gian làm việc như cách tránh ở nhà, sử dụng rượu bia nhiều hơn hoặc dành quá nhiều thời gian cho các hoạt động giúp họ không phải tiếp xúc với cảm xúc.
Những biểu hiện này cần được đặt trong toàn bộ bối cảnh. Một ông bố thiếu ngủ vài đêm và cáu gắt hơn bình thường chưa đủ để kết luận đang mắc trầm cảm.
Điểm đáng chú ý là triệu chứng kéo dài, xuất hiện trên nhiều lĩnh vực và bắt đầu ảnh hưởng đến khả năng làm việc, chăm sóc bản thân, quan hệ với bạn đời hoặc kết nối với con.
Mất ngủ vì chăm con hay trầm cảm sau sinh?
Đây là một trong những điểm khó phân biệt nhất.
Gần như mọi gia đình có trẻ sơ sinh đều trải qua sự thay đổi giấc ngủ. Người cha có thể thức nhiều lần trong đêm, phải đi làm vào sáng hôm sau và cảm thấy kiệt sức.
Thiếu ngủ tự nó có thể gây cáu gắt, giảm tập trung và giảm năng lượng.
Nhưng giấc ngủ và trầm cảm sau sinh có thể tạo thành một vòng lặp hai chiều. Một nghiên cứu theo dõi 711 cặp cha mẹ cho thấy triệu chứng trầm cảm ban đầu dự đoán chất lượng giấc ngủ kém hơn và giấc ngủ kém lại liên quan đến triệu chứng trầm cảm dai dẳng ở cả cha và mẹ sau sinh.
Điều cần chú ý là liệu người cha chỉ mệt khi thiếu ngủ hay đồng thời xuất hiện mất hứng thú, tuyệt vọng, tự trách, xa cách gia đình và suy giảm chức năng kéo dài.
Một người cũng có thể ngủ được khi có cơ hội nhưng vẫn cảm thấy trống rỗng và không còn động lực. Khi đó, vấn đề có thể vượt ra ngoài thiếu ngủ thông thường.
Vì sao trầm cảm của người mẹ có liên quan đến trầm cảm của người cha?
Sức khỏe tâm thần của hai thành viên trong một cặp đôi không tồn tại độc lập.
Một phân tích hệ thống trên hơn 11.000 cặp cha mẹ cho thấy triệu chứng trầm cảm của cha và mẹ có mối liên hệ trong cả thai kỳ lẫn giai đoạn sau sinh. Trầm cảm ở một người cũng có liên quan với triệu chứng trầm cảm của người kia ở thời điểm sau đó.
Điều này không có nghĩa người mẹ “truyền trầm cảm” cho người cha hoặc ngược lại.
Hai người đang sống trong cùng một môi trường: cùng mất ngủ, cùng chịu áp lực chăm trẻ, cùng đối diện chi phí, những thay đổi quan hệ và sự đảo lộn trong đời sống gia đình.
Nếu người mẹ đang trải qua trầm cảm sau sinh, người cha có thể đồng thời phải chăm trẻ, hỗ trợ bạn đời, duy trì công việc và gánh thêm trách nhiệm gia đình. Những áp lực này có thể gia tăng nguy cơ ở một người vốn đã dễ tổn thương.
Đó là lý do chăm sóc sức khỏe tâm thần sau sinh cần có góc nhìn gia đình thay vì mặc định chỉ một thành viên có thể gặp vấn đề.
Những yếu tố nào làm tăng nguy cơ trầm cảm ở người cha?
Không có một nguyên nhân duy nhất.
Một phân tích gộp gồm gần 14.000 người cha cho thấy tiền sử từng có vấn đề sức khỏe tâm thần là một trong những yếu tố nguy cơ nổi bật. Các yếu tố khác có liên quan gồm không hài lòng trong quan hệ vợ chồng, trầm cảm ở người mẹ, bất ổn tài chính, thất nghiệp và stress cao.
Thiếu hỗ trợ xã hội và căng thẳng trong việc đồng nuôi dạy con cũng thường được nhắc đến trong các tổng quan.
Trên thực tế, một người cha có thể đồng thời phải đối diện với nhiều thay đổi:
Thu nhập giảm trong khi chi phí tăng.
Quan hệ vợ chồng chuyển từ tình cảm đôi lứa sang vận hành một “đội chăm trẻ”.
Đời sống tình dục thay đổi.
Cả hai đều thiếu ngủ.
Thời gian cá nhân gần như biến mất.
Những cuộc trò chuyện trước đây trở thành thảo luận về bình sữa, tã và giờ ngủ.
Người cha có thể yêu con rất nhiều nhưng vẫn nhớ cuộc sống trước đây.
Những cảm xúc này không khiến anh ấy trở thành một người cha tồi.
“Tôi yêu con nhưng không cảm thấy gắn kết” có bất thường không?
Không phải mọi người cha đều cảm nhận sự gắn bó sâu sắc ngay lập tức sau khi con chào đời.
Ở một số người, mối liên hệ với em bé hình thành dần qua chăm sóc, tiếp xúc và thời gian sống cùng nhau.
Vì vậy, không cảm thấy “tình phụ tử trào dâng” ngay ngày đầu tiên không đồng nghĩa có trầm cảm.
Tuy nhiên, nếu cảm giác xa cách kéo dài đi cùng mất hứng thú, tuyệt vọng, cáu gắt, né tránh việc chăm con hoặc cảm giác mạnh mẽ rằng bản thân không muốn ở gần gia đình, nên xem xét sức khỏe tâm thần rộng hơn.
Trầm cảm ở người cha có thể ảnh hưởng đến mức độ tương tác tích cực với trẻ. Nghiên cứu cũng cho thấy triệu chứng trầm cảm ở cả cha và mẹ liên quan đến giảm một số hoạt động tương tác tích cực như đọc hoặc hát cùng con.
Điều này không có nghĩa một người cha trầm cảm chắc chắn sẽ gây hại cho con.
Nó cho thấy điều trị sức khỏe tâm thần của người cha cũng là một phần của chăm sóc gia đình.
Trầm cảm của người cha có ảnh hưởng đến trẻ không?
Có thể, nhưng cần tránh diễn giải theo hướng đổ lỗi.
Một số nghiên cứu theo dõi cho thấy trầm cảm sau sinh ở người cha có liên quan với những khó khăn hành vi hoặc cảm xúc ở trẻ trong các năm tiếp theo. Tuy nhiên, mối liên hệ thường chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố trung gian như trầm cảm của người mẹ, xung đột trong quan hệ và môi trường gia đình.
Điều này có ý nghĩa quan trọng.
Thông điệp không phải:
“Nếu người cha trầm cảm thì sẽ làm con bị ảnh hưởng.”
Mà là:
“Sức khỏe tâm thần của người cha là một phần của môi trường phát triển của trẻ, vì vậy người cha cũng xứng đáng được chăm sóc.”
Cách diễn đạt thứ hai giảm kỳ thị và tạo cơ hội can thiệp sớm hơn.
Trầm cảm sau sinh ở nam giới có thể xuất hiện muộn không?
Có.
Không nên chỉ chú ý trong vài tuần đầu sau khi em bé ra đời. Nghiên cứu về trầm cảm ở người cha thường theo dõi từ thai kỳ đến khoảng một năm sau sinh, và AAP lưu ý các triệu chứng ở cha có thể xuất hiện muộn hơn so với hình dung phổ biến về trầm cảm sau sinh ở mẹ.
Điều này có thể xảy ra vì những tuần đầu tiên người cha vẫn hoạt động trong “chế độ khẩn cấp”: chăm vợ, chăm con, đón người thân, giải quyết thủ tục và quay lại làm việc.
Vài tháng sau, hỗ trợ từ gia đình giảm xuống nhưng mất ngủ, áp lực tài chính và căng thẳng quan hệ vẫn còn. Khi đó, các triệu chứng có thể trở nên rõ hơn.
Vì vậy, việc người cha ổn trong tháng đầu không đồng nghĩa nguy cơ đã hoàn toàn qua.
Tại sao người cha có thể dùng công việc để che giấu trầm cảm?
Đi làm có thể mang lại cấu trúc, cảm giác năng lực và một không gian quen thuộc trong thời điểm cuộc sống gia đình thay đổi rất nhanh.
Nhưng công việc cũng có thể trở thành một hình thức tránh né.
Một người cha có thể ở lại công ty ngày càng muộn, nhận thêm dự án hoặc luôn tìm lý do phải ra ngoài. Từ bên ngoài, điều này trông giống trách nhiệm và tham vọng. Bên trong, có thể là cách tránh trở về một không gian khiến anh cảm thấy bất lực hoặc không biết phải làm gì.
Điều tương tự có thể xảy ra với trò chơi điện tử, mạng xã hội, tập luyện quá mức hoặc rượu bia.
Không phải bất kỳ hành vi nào trong số này đều chứng minh trầm cảm. Điều cần hỏi là chức năng của hành vi:
“Nó đang giúp tôi phục hồi hay giúp tôi không phải cảm nhận điều gì đang xảy ra?”
Sự thay đổi quan hệ vợ chồng đóng vai trò như thế nào?
Việc có con thay đổi cấu trúc của một mối quan hệ.
Hai người có thể yêu nhau nhưng vẫn mâu thuẫn về phân chia việc chăm con, giấc ngủ, tài chính, cách nuôi dạy trẻ hoặc việc ai đang hy sinh nhiều hơn.
Phân tích gộp về yếu tố nguy cơ cho thấy sự không hài lòng trong quan hệ có liên quan với triệu chứng trầm cảm ở người cha sau sinh.
Một vòng lặp có thể hình thành:
Người cha trầm cảm nên thu mình hoặc cáu gắt.
Người mẹ cảm thấy mình không được hỗ trợ.
Xung đột tăng.
Người cha càng cảm thấy mình thất bại.
Triệu chứng trầm cảm lại nặng hơn.
Trong những trường hợp như vậy, điều trị cá nhân đôi khi cần đi cùng việc cải thiện giao tiếp và cơ chế phối hợp chăm sóc con.
Giảm ham muốn hoặc khó khăn tình dục sau khi có con có phải do trầm cảm?
Có thể, nhưng không nên quy tất cả về trầm cảm.
Thiếu ngủ, stress, thay đổi mối quan hệ, thiếu không gian riêng tư và những thay đổi của bạn đời sau sinh đều có thể ảnh hưởng đến đời sống tình dục.
Trầm cảm cũng có thể làm giảm hứng thú nói chung, trong đó có ham muốn tình dục.
Nếu người cha đồng thời gặp giảm ham muốn, rối loạn cương, mệt mỏi, mất ngủ hoặc thay đổi tâm trạng, cần xem xét cả sức khỏe tâm lý và thể chất thay vì chỉ tìm một nguyên nhân duy nhất.
Điều này đặc biệt có ý nghĩa vì một số người đàn ông có thể tìm kiếm trợ giúp vì “không còn ham muốn” trước khi nhận ra mình đang trải qua trầm cảm.
Làm sao phân biệt stress làm cha bình thường với trầm cảm?
Trở thành cha gần như chắc chắn đi kèm stress.
Có những ngày mệt, cáu gắt, nhớ cuộc sống cũ hoặc cảm thấy quá tải không tự động là bệnh.
Sự khác biệt cần được đánh giá qua mức độ, thời gian và ảnh hưởng đến cuộc sống.
Stress thông thường thường dao động theo hoàn cảnh. Khi được ngủ đủ hơn, có người hỗ trợ hoặc giải quyết được một vấn đề, tâm trạng có xu hướng cải thiện.
Trong trầm cảm, khí sắc thấp hoặc mất hứng thú có thể trở nên dai dẳng hơn và đi cùng những thay đổi như giảm năng lượng, khó tập trung, tự trách, tuyệt vọng hoặc suy giảm chức năng.
Không nên tự chẩn đoán chỉ bằng một checklist. Nhưng nếu tình trạng kéo dài nhiều tuần hoặc ngày càng nặng, đánh giá chuyên môn là phù hợp.
Sàng lọc trầm cảm sau sinh ở người cha được thực hiện như thế nào?
Các thang đo có thể giúp phát hiện người cần đánh giá thêm, nhưng không phải công cụ chẩn đoán.
Edinburgh Postnatal Depression Scale – EPDS – vốn được phát triển cho phụ nữ sau sinh nhưng hiện là công cụ được nghiên cứu nhiều nhất ở người cha. Một tổng quan hệ thống năm 2022 trên gần 29.000 người cho thấy EPDS là thang đo được nghiên cứu rộng nhất và có dữ liệu độ tin cậy, giá trị tốt hơn nhiều công cụ khác trong bối cảnh người cha.
Một phân tích gộp riêng về EPDS ở cha cũng cho thấy thang đo có khả năng sàng lọc hữu ích, dù điểm cắt tối ưu có thể khác giữa nghiên cứu và quần thể.
Tuy nhiên, một meta-review năm 2024 lưu ý EPDS có thể chưa phản ánh đầy đủ một số biểu hiện ít điển hình ở nam giới.
Vì vậy, điểm số không nên được sử dụng theo kiểu:
“Dưới ngưỡng nghĩa là hoàn toàn không có vấn đề.”
Một cuộc đánh giá lâm sàng vẫn cần hỏi về tâm trạng, hứng thú, giấc ngủ, năng lượng, lo âu, sử dụng rượu hoặc chất, quan hệ vợ chồng, khả năng chăm con, công việc và nguy cơ tự sát.
Điều trị trầm cảm sau sinh ở người cha có khác trầm cảm thông thường không?
Nguyên tắc điều trị nền vẫn tương tự các rối loạn trầm cảm khác, nhưng bối cảnh làm cha cần được đưa vào quá trình điều trị.
Tâm lý trị liệu có thể giúp người cha làm việc với những vấn đề như kỳ vọng phải trở thành một người cha hoàn hảo, thay đổi bản sắc, cảm giác thất bại, mất tự do, xung đột vợ chồng, thiếu kết nối với con và khó thích nghi với trách nhiệm mới.
CBT có thể được sử dụng khi các suy nghĩ tự chỉ trích và né tránh đóng vai trò quan trọng. Các phương pháp làm việc với cặp đôi hoặc hỗ trợ kỹ năng làm cha cũng có thể phù hợp tùy vấn đề.
Bằng chứng dành riêng cho điều trị paternal perinatal depression vẫn ít hơn nhiều so với trầm cảm sau sinh ở phụ nữ. Một tổng quan hệ thống trước đây chỉ tìm thấy số lượng hạn chế thử nghiệm can thiệp dành cho cha và rất ít nghiên cứu tập trung hoàn toàn vào sức khỏe tâm thần của người cha.
Đáng chú ý, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên công bố năm 2024 trên 357 người cha bị trầm cảm sau sinh cho thấy chương trình nhóm kết hợp kỹ năng làm cha, hoạt động tương tác với con và các thành phần CBT giúp cải thiện triệu chứng trầm cảm, lo âu, stress làm cha và chức năng so với chăm sóc thông thường. Kết quả này đáng khích lệ nhưng không có nghĩa một chương trình duy nhất phù hợp với mọi người cha.
Người cha có cần dùng thuốc chống trầm cảm không?
Có thể, nếu người bệnh đáp ứng tiêu chuẩn của một rối loạn trầm cảm và mức độ triệu chứng phù hợp với chỉ định dùng thuốc.
Việc có con không tự động khiến một người cha phải dùng thuốc, cũng không phải lý do để tránh thuốc nếu thực sự cần.
Bác sĩ sẽ xem xét mức độ trầm cảm, suy giảm chức năng, nguy cơ tự sát, tiền sử bệnh, các vấn đề đi kèm và mong muốn của người bệnh trước khi lựa chọn phương pháp.
Tâm lý trị liệu, thuốc hoặc phối hợp cả hai có thể được cân nhắc tùy trường hợp.
Không nên tự dùng thuốc an thần, thuốc ngủ hoặc thuốc chống trầm cảm của người khác để đối phó với tình trạng kiệt sức sau sinh.
Người vợ hoặc gia đình có thể giúp người cha như thế nào?
Điều hữu ích đầu tiên là thừa nhận rằng người cha cũng có thể gặp khó khăn mà không biến điều đó thành cuộc cạnh tranh xem ai vất vả hơn.
Người mẹ vừa mang thai, sinh con và phục hồi cơ thể có những gánh nặng rất riêng. Công nhận khó khăn của người cha không làm giảm đi những khó khăn của người mẹ.
Hai sự thật có thể cùng tồn tại.
Một cách mở lời phù hợp có thể là:
“Em thấy dạo này anh rất mệt và không còn giống trước. Anh có thấy mình đang quá tải không?”
Thay vì:
“Em mới là người sinh con, anh có gì mà trầm cảm?”
Gia đình cũng có thể hỗ trợ bằng cách chia sẻ việc chăm trẻ thực tế, tạo cơ hội để cả hai được ngủ, giảm những kỳ vọng không cần thiết và khuyến khích người cha đi đánh giá nếu triệu chứng kéo dài.
Nếu cả cha và mẹ đều gặp khó khăn, không nên yêu cầu một người phải đóng vai “người khỏe” để cứu người còn lại. Gia đình có thể cần nguồn hỗ trợ bên ngoài.
Khi nào người cha nên tìm chuyên gia?
Không cần đợi đến khi hoàn toàn mất khả năng làm việc.
Nên cân nhắc đánh giá nếu những thay đổi về tâm trạng, hứng thú, giấc ngủ, năng lượng hoặc hành vi kéo dài nhiều tuần và bắt đầu ảnh hưởng rõ đến công việc, mối quan hệ, khả năng chăm con hoặc chăm sóc bản thân.
Cũng nên tìm hỗ trợ nếu người cha liên tục sử dụng rượu hoặc chất để đối phó, các cơn tức giận trở nên khó kiểm soát hoặc cảm giác mình là một người cha thất bại ngày càng sâu sắc.
Một tiền sử trầm cảm hoặc rối loạn tâm thần trước đây cũng là lý do để chủ động theo dõi sớm hơn, vì nghiên cứu cho thấy đây là một yếu tố nguy cơ quan trọng đối với triệu chứng trầm cảm sau sinh ở cha.
Khi nào cần hỗ trợ khẩn cấp?
Trầm cảm ở người cha cũng có thể đi cùng ý nghĩ tự sát.
Nếu xuất hiện những suy nghĩ như “gia đình sẽ tốt hơn nếu không có mình”, “tôi không muốn sống nữa”, ý định tự gây hại hoặc cảm giác không còn kiểm soát được hành vi, không nên xem đó chỉ là stress của một ông bố mới có con.
Nếu có ý định hoặc kế hoạch tự sát, hành vi tự gây thương tích, nguy cơ gây hại cho bản thân hoặc người khác, hoặc trạng thái tâm thần nghiêm trọng khiến người đó không thể bảo đảm an toàn, cần thông báo cho một người đáng tin cậy và đến cơ sở y tế hoặc khoa cấp cứu gần nhất để được đánh giá khẩn cấp.
Nếu người cha đang có nguy cơ cao, không nên để họ ở một mình.
Chăm sóc người cha không phải lấy bớt sự quan tâm dành cho người mẹ
Đây là một điểm cần thay đổi trong cách xã hội nói về sức khỏe tinh thần sau sinh.
Không cần lựa chọn:
“Chăm người mẹ”
hay
“Chăm người cha”.
Một đứa trẻ sống trong cả một hệ thống gia đình.
AAP đã nhiều lần nhấn mạnh sức khỏe tâm thần của người cha có liên quan đến quan hệ cha – con, quan hệ đôi lứa và sự phát triển của trẻ, đồng thời kêu gọi các mô hình chăm sóc có tính đến người cha thay vì chỉ xem họ như người đi cùng.
Khi một người cha được điều trị trầm cảm, lợi ích trước hết thuộc về chính anh ấy. Đồng thời, khả năng hiện diện trong quan hệ vợ chồng và việc chăm sóc con cũng có thể được cải thiện.
Chăm sóc sức khỏe tâm thần của cha mẹ vì thế không phải cuộc cạnh tranh về nguồn lực.
Đó là chăm sóc cả gia đình.
Góc nhìn Thân – Tâm tại Văn phòng Tâm lý Men’s Health
Ở nam giới mới làm cha, trầm cảm có thể dễ bị che khuất bởi các vấn đề mà họ nghĩ hoàn toàn thuộc về cơ thể: mất ngủ, kiệt sức, đau đầu, giảm tập trung, giảm ham muốn hoặc rối loạn chức năng tình dục.
Nhưng những biểu hiện này cũng có thể liên quan đến thiếu ngủ kéo dài, bệnh lý thể chất, nội tiết, thuốc đang sử dụng hoặc các vấn đề sức khỏe khác. Vì vậy, không nên kết luận mọi mệt mỏi của một người cha mới có con đều là trầm cảm.
Văn phòng Tâm lý Men’s Health thuộc hệ sinh thái Trung tâm Sức khỏe Nam giới Men’s Health do TS.BS.CK2 Trà Anh Duy sáng lập, hướng đến mô hình chăm sóc Thân – Tâm kết hợp. Với những trường hợp người cha đồng thời có mất ngủ, giảm năng lượng, thay đổi tâm trạng, giảm ham muốn hoặc khó khăn tình dục, việc phối hợp góc nhìn y khoa và tâm lý có thể giúp đánh giá toàn diện hơn.
Nhà tâm lý có thể tìm hiểu những thay đổi về cảm xúc, vai trò làm cha, áp lực công việc, mối quan hệ vợ chồng và cách người bệnh đang thích nghi. Bác sĩ có thể xem xét những yếu tố sức khỏe thể chất, giấc ngủ, thuốc và các vấn đề y khoa liên quan khi cần.
Mục tiêu không phải gắn mọi khó khăn của người cha với một nguyên nhân tâm lý, mà tránh việc một người đàn ông phải đi qua giai đoạn trầm cảm trong im lặng chỉ vì tất cả sự chú ý đang tập trung vào những người khác.
Trầm cảm sau sinh ở nam giới – Những câu hỏi thường gặp
Đàn ông không sinh con thì tại sao lại có trầm cảm sau sinh?
Trầm cảm ở người cha không cần cơ chế giống người mẹ. Quá trình trở thành cha tạo ra những thay đổi lớn về giấc ngủ, trách nhiệm, quan hệ, tài chính và vai trò cá nhân. Nghiên cứu cho thấy một tỷ lệ đáng kể người cha xuất hiện trầm cảm trong giai đoạn chu sinh.
Trầm cảm sau sinh ở người cha thường xuất hiện lúc nào?
Triệu chứng có thể xuất hiện trong thai kỳ của bạn đời hoặc trong nhiều tháng sau khi trẻ chào đời. Nhiều nghiên cứu sử dụng khoảng thời gian đến một năm sau sinh khi đánh giá trầm cảm chu sinh ở cha.
Người cha cáu gắt nhiều sau khi có con có phải bị trầm cảm không?
Không thể chẩn đoán chỉ từ cáu gắt. Thiếu ngủ và stress cũng có thể gây ra biểu hiện này. Tuy nhiên, cáu gắt kéo dài cùng mất hứng thú, tuyệt vọng, giảm năng lượng, thu mình hoặc suy giảm chức năng là lý do để đánh giá sức khỏe tâm thần.
Nếu người vợ bị trầm cảm sau sinh thì chồng có nguy cơ cao hơn không?
Có mối liên hệ. Phân tích gộp cho thấy trầm cảm của cha và mẹ có tương quan trong giai đoạn chu sinh, và maternal depression cũng được ghi nhận là một yếu tố nguy cơ đối với triệu chứng trầm cảm ở người cha.
Trầm cảm sau sinh có khiến người cha không yêu con không?
Không. Trầm cảm có thể làm giảm hứng thú, năng lượng và khả năng cảm nhận kết nối, nhưng điều đó không đồng nghĩa người cha không yêu con. Mối gắn kết với trẻ cũng có thể cần thời gian để phát triển.
Người cha bị trầm cảm sau sinh có cần tâm lý trị liệu không?
Có thể. Tâm lý trị liệu có thể hỗ trợ xử lý triệu chứng trầm cảm và những khó khăn đặc thù của việc chuyển sang vai trò làm cha. Bằng chứng dành riêng cho cha còn hạn chế nhưng các can thiệp dựa trên CBT và hỗ trợ làm cha đang có những kết quả đáng khích lệ.
Thang EPDS có dùng được cho người cha không?
Có thể sử dụng để sàng lọc. EPDS là công cụ được nghiên cứu nhiều nhất trong nhóm người cha và có dữ liệu về độ tin cậy, giá trị. Tuy nhiên, sàng lọc không thay thế chẩn đoán và một số biểu hiện ở nam giới có thể chưa được thang đo phản ánh đầy đủ.
Khi nào trầm cảm sau sinh ở người cha trở thành tình trạng khẩn cấp?
Khi xuất hiện ý nghĩ hoặc kế hoạch tự sát, hành vi tự gây thương tích, nguy cơ gây hại cho người khác hoặc người bệnh không còn khả năng bảo đảm an toàn, cần tìm hỗ trợ y tế khẩn cấp và không để người có nguy cơ cao ở một mình.
Kết luận
Trầm cảm sau sinh không chỉ là câu chuyện của người mẹ. Một bộ phận người cha cũng trải qua trầm cảm trong quá trình chuyển sang vai trò mới, nhưng khó khăn của họ thường bị che khuất bởi quan niệm rằng người đàn ông phải khỏe mạnh, làm chỗ dựa và không được than phiền.
Trầm cảm ở người cha cũng không nhất thiết trông giống một người đàn ông ngồi khóc. Nó có thể xuất hiện dưới dạng kiệt sức, mất hứng thú, cáu gắt, thu mình, làm việc quá mức, mất ngủ, giảm ham muốn hoặc cảm giác ngày càng xa cách với gia đình. Những biểu hiện này không đặc hiệu và cần được đánh giá trong toàn bộ bối cảnh thay vì tự chẩn đoán.
Các nghiên cứu hiện nay cho thấy trầm cảm chu sinh ở cha là một vấn đề có thật, với tỷ lệ ước tính thay đổi tùy quần thể và cách đánh giá. Tiền sử sức khỏe tâm thần, trầm cảm của người mẹ, xung đột quan hệ, thiếu hỗ trợ và áp lực kinh tế là những yếu tố đáng chú ý.
Một người cha tìm kiếm hỗ trợ tâm lý không có nghĩa anh ấy bớt mạnh mẽ hoặc kém khả năng chăm sóc gia đình. Ngược lại, nhận ra rằng chính mình cũng cần được chăm sóc có thể là một phần quan trọng của trách nhiệm làm cha.
Sau khi một em bé ra đời, chúng ta thường hỏi: “Mẹ và bé có khỏe không?”.
Có lẽ cũng nên bắt đầu hỏi thêm một câu:
“Còn bố thì sao?”
