Nhận biết sớm dấu hiệu trầm cảm qua thay đổi về cảm xúc, hứng thú, giấc ngủ, năng lượng, suy nghĩ và khả năng hoạt động để tìm hỗ trợ đúng lúc.
Trầm cảm không phải lúc nào cũng bắt đầu bằng cảm giác buồn dữ dội hay một lần suy sụp rõ ràng. Ở nhiều người, những thay đổi đầu tiên khá âm thầm: ngủ kém hơn, mất hứng thú, dễ cáu gắt, thu mình, khó tập trung hoặc cảm thấy mọi việc ngày càng nặng nề. Nhận biết những thay đổi này sớm không nhằm tự chẩn đoán, mà giúp bạn biết khi nào nên quan tâm nghiêm túc hơn đến sức khỏe tâm thần và tìm kiếm đánh giá chuyên môn.
Trầm cảm thường bắt đầu như thế nào?
Không có một trình tự cố định mà tất cả người mắc trầm cảm đều trải qua. Một số người nhận thấy tâm trạng buồn rõ rệt, trong khi người khác ban đầu chủ yếu cảm thấy mệt mỏi, mất động lực, khó ngủ hoặc không còn thấy vui với những điều từng yêu thích.
WHO mô tả trầm cảm là một rối loạn liên quan đến khí sắc trầm hoặc mất hứng thú, niềm vui kéo dài, khác với những dao động cảm xúc bình thường của cuộc sống. Trong một giai đoạn trầm cảm, các biểu hiện thường xuất hiện phần lớn thời gian trong ngày, gần như mỗi ngày và kéo dài ít nhất hai tuần. Tuy nhiên, một người không cần đợi đủ hai tuần mới được phép tìm kiếm hỗ trợ nếu triệu chứng đang nghiêm trọng hoặc có nguy cơ về an toàn.
Khái niệm “dấu hiệu cảnh báo sớm” vì thế không phải một giai đoạn chẩn đoán chính thức. Nó đơn giản là những thay đổi về cảm xúc, hành vi, cơ thể hoặc khả năng hoạt động xuất hiện trước khi vấn đề trở nên rõ rệt hơn.
Một hoặc hai dấu hiệu đơn lẻ cũng chưa đủ để kết luận một người mắc trầm cảm. APA lưu ý rằng những thay đổi nhỏ có thể đáng để theo dõi, đặc biệt khi nhiều dấu hiệu xuất hiện cùng lúc và bắt đầu gây khó khăn trong học tập, công việc hoặc các mối quan hệ.
Dấu hiệu sớm số 1: Những điều từng vui bỗng trở nên “không còn gì đặc biệt”
Mất hứng thú hoặc giảm khả năng cảm nhận niềm vui là một trong hai nhóm triệu chứng cốt lõi của trầm cảm.
Điều này không nhất thiết biểu hiện bằng việc bạn ghét những sở thích cũ. Đôi khi cảm giác chỉ đơn giản là: “Tôi vẫn làm, nhưng không còn thấy gì nữa”.
Bạn vẫn có thể đi ăn cùng bạn bè nhưng không thực sự háo hức. Vẫn chơi môn thể thao từng yêu thích nhưng phải ép mình tham gia. Vẫn hoàn thành một dự án quan trọng nhưng cảm giác thành tựu chỉ tồn tại rất ngắn hoặc gần như không xuất hiện.
NIMH và WHO đều xem mất hứng thú hoặc niềm vui đối với những hoạt động trước đây từng hấp dẫn là một biểu hiện trung tâm của trầm cảm.
Dấu hiệu đáng chú ý không phải một hôm bạn lười đi chơi, mà là sự thay đổi tương đối rõ so với chính con người bạn trước đây và xu hướng đó tiếp tục kéo dài.
Dấu hiệu sớm số 2: Tâm trạng không nhất thiết là buồn, đôi khi chỉ là “trống rỗng”
Nhiều người chờ đến khi mình khóc liên tục mới nghĩ đến trầm cảm. Nhưng khí sắc trầm có thể biểu hiện theo nhiều cách khác.
Một người có thể cảm thấy buồn, nhưng cũng có thể mô tả trạng thái của mình bằng những từ như “trống rỗng”, “lì cảm xúc”, “không còn cảm giác gì”, “mọi thứ nhạt đi” hoặc “mình chỉ đang tồn tại”.
NIMH ghi nhận tâm trạng buồn, lo âu hoặc trống rỗng kéo dài, cảm giác tuyệt vọng và khó trải nghiệm cảm xúc tích cực đều có thể xuất hiện trong trầm cảm.
Ở một số người, đặc biệt trong giai đoạn đầu, biểu hiện này rất dễ bị hiểu nhầm thành chán công việc hoặc mệt mỏi thông thường.
Câu hỏi hữu ích không chỉ là “Tôi có buồn không?” mà còn là “Tôi còn cảm thấy kết nối với những điều quan trọng trong cuộc sống như trước không?”.
Dấu hiệu sớm số 3: Dễ cáu gắt hơn bình thường
Trầm cảm không phải lúc nào cũng có khuôn mặt buồn bã.
Một người có thể trở nên thiếu kiên nhẫn, dễ nổi nóng, khó chịu với những chuyện rất nhỏ hoặc cảm thấy người khác đang liên tục làm phiền mình. NIMH liệt kê cáu gắt, thất vọng, bồn chồn và gia tăng tức giận trong số những thay đổi có thể xuất hiện cùng trầm cảm.
Điều này đặc biệt đáng lưu ý ở nam giới. NIMH ghi nhận một số nam giới gặp khó khăn sức khỏe tâm thần có thể biểu hiện bằng tức giận, dễ kích thích hoặc hung hăng nhiều hơn là chủ động nói rằng mình đang buồn.
Vì vậy, nếu một người trước đây tương đối bình tĩnh nhưng gần đây thường xuyên nổi nóng, mất kiên nhẫn và sau đó chính họ cũng không hiểu tại sao mình phản ứng mạnh như vậy, đừng chỉ vội kết luận đó là “tính khí”.
Cần quan sát xem sự thay đổi này có đi cùng mất ngủ, mệt mỏi, mất hứng thú hoặc xu hướng thu mình hay không.
Dấu hiệu sớm số 4: Giấc ngủ bắt đầu thay đổi
Giấc ngủ là một trong những lĩnh vực thường bị ảnh hưởng khi sức khỏe tâm thần thay đổi.
Một người có thể khó đi vào giấc, thức giấc nhiều lần, tỉnh quá sớm rồi không ngủ lại được hoặc ngược lại ngủ nhiều hơn bình thường nhưng vẫn cảm thấy kiệt sức. Cả WHO và NIMH đều liệt kê rối loạn giấc ngủ trong các triệu chứng thường gặp của trầm cảm.
Tuy nhiên, một vài đêm mất ngủ chưa đồng nghĩa với trầm cảm.
Stress, caffeine, lịch làm việc, bệnh lý cơ thể, thuốc đang sử dụng hoặc các rối loạn giấc ngủ đều có thể ảnh hưởng đến giấc ngủ.
Điều đáng quan tâm hơn là khi sự thay đổi giấc ngủ kéo dài và xuất hiện đồng thời với những thay đổi khác như mất hứng thú, tâm trạng xuống, giảm năng lượng hoặc suy nghĩ tiêu cực.
Dấu hiệu sớm số 5: Luôn mệt dù không làm gì quá sức
Mệt mỏi trong trầm cảm không phải lúc nào cũng giống cảm giác buồn ngủ sau một đêm thức khuya.
Một người có thể cảm thấy mọi hành động đều đòi hỏi nhiều nỗ lực hơn: ra khỏi giường, tắm, trả lời tin nhắn, bắt đầu công việc hoặc quyết định ăn gì.
NIMH mô tả giảm năng lượng, mệt mỏi hoặc cảm giác cơ thể chậm lại là những biểu hiện phổ biến của trầm cảm.
Đây cũng là triệu chứng rất dễ bị bỏ qua vì có nhiều nguyên nhân thể chất có thể gây mệt mỏi.
Thiếu máu, bệnh tuyến giáp, rối loạn giấc ngủ, bệnh mạn tính, tác dụng của thuốc và nhiều vấn đề y khoa khác có thể tạo ra triệu chứng tương tự. NIMH lưu ý một số bệnh lý hoặc thuốc có thể gây những biểu hiện giống trầm cảm, vì vậy việc đánh giá đôi khi cần kết hợp khai thác bệnh sử, khám và xét nghiệm phù hợp.
Do đó, không nên tự quy mọi tình trạng mệt mỏi cho tâm lý.
Dấu hiệu sớm số 6: Khó tập trung và đưa ra những quyết định vốn rất đơn giản
Bạn mở một email rồi đọc lại bốn lần. Ngồi trước máy tính nhưng không bắt đầu được. Đi siêu thị mà cảm thấy việc chọn món ăn cho tối nay cũng quá phức tạp.
Những biểu hiện này có thể xuất hiện khi stress hoặc thiếu ngủ, nhưng cũng nằm trong nhóm triệu chứng thường gặp của trầm cảm.
WHO và NIMH đều ghi nhận giảm khả năng tập trung, ghi nhớ hoặc ra quyết định có thể xuất hiện trong một giai đoạn trầm cảm.
Một dấu hiệu quan trọng là sự thay đổi so với mức hoạt động trước đây.
Nếu bạn vốn làm việc hiệu quả nhưng gần đây mất rất nhiều thời gian cho những nhiệm vụ quen thuộc, trì hoãn nhiều hơn, hay quên và cảm thấy đầu óc “mù mờ”, cần xem xét cả giấc ngủ, stress, sức khỏe thể chất và trạng thái tâm lý.
NICE cũng nhấn mạnh việc đánh giá trầm cảm không nên chỉ đếm số lượng triệu chứng mà cần nhìn vào thời gian kéo dài, mức độ nghiêm trọng và ảnh hưởng đến khả năng hoạt động của mỗi người.
Dấu hiệu sớm số 7: Bắt đầu thu mình khỏi các mối quan hệ
Một người có thể không chủ động tuyên bố rằng mình muốn cô lập.
Quá trình thu mình thường diễn ra từ từ: ít trả lời tin nhắn hơn, từ chối những cuộc gặp mà trước đây vẫn tham gia, ngại nghe điện thoại, tránh trò chuyện với gia đình hoặc chỉ muốn được ở một mình sau giờ làm.
NIMH liệt kê sự thu mình, tách biệt và cô lập khỏi gia đình hoặc bạn bè trong những thay đổi hành vi có thể đi cùng trầm cảm. APA cũng xem sự rút lui xã hội gần đây và mất hứng thú với các hoạt động từng yêu thích là những dấu hiệu đáng chú ý khi đánh giá sức khỏe tâm thần.
Một người đôi khi giải thích rằng “tôi chỉ cần nghỉ ngơi”.
Điều đó có thể đúng.
Nhưng nếu ngày càng nhiều hoạt động bị loại bỏ khỏi cuộc sống, các mối quan hệ thu hẹp và ở một mình cũng không làm bạn cảm thấy phục hồi, đây là thay đổi đáng để quan tâm.
Dấu hiệu sớm số 8: Cách bạn nói chuyện với chính mình trở nên khắc nghiệt hơn
Trầm cảm không chỉ thay đổi cảm xúc mà còn có thể thay đổi cách một người nhìn nhận bản thân và tương lai.
Những suy nghĩ có thể bắt đầu từ rất nhỏ: “Mình làm chưa đủ tốt”.
Sau đó dần trở thành: “Mình luôn làm hỏng mọi việc”, “Mình là gánh nặng”, “Không có gì thay đổi được” hoặc “Tương lai chắc cũng vậy thôi”.
WHO liệt kê cảm giác tội lỗi quá mức, giá trị bản thân thấp và tuyệt vọng về tương lai trong các triệu chứng có thể xuất hiện trong trầm cảm. NIMH cũng ghi nhận cảm giác vô giá trị, bất lực và bi quan kéo dài.
Không phải mọi suy nghĩ tự phê bình đều là bệnh lý. Ai cũng có những thời điểm thất vọng về mình.
Điều cần chú ý là mức độ tuyệt đối của suy nghĩ. Khi một thất bại nhỏ được diễn giải thành bằng chứng rằng “mình hoàn toàn vô dụng”, hoặc một khó khăn hiện tại trở thành kết luận “mọi thứ sẽ không bao giờ tốt hơn”, tâm trí đang ngày càng mất đi sự linh hoạt.
Dấu hiệu sớm số 9: Ăn uống và cân nặng thay đổi không chủ ý
Một số người mất cảm giác ngon miệng khi trầm cảm. Người khác ăn nhiều hơn, đặc biệt khi sử dụng thức ăn như một cách làm dịu cảm xúc.
WHO và NIMH đều xem thay đổi khẩu vị hoặc cân nặng không chủ ý là những triệu chứng có thể xuất hiện trong trầm cảm.
Tương tự giấc ngủ và mệt mỏi, đây không phải biểu hiện đặc hiệu.
Nhiều bệnh lý thể chất, thuốc hoặc sự thay đổi trong lối sống có thể ảnh hưởng cân nặng và khẩu vị.
Điều đáng lưu ý hơn là một mô hình gồm nhiều thay đổi cùng lúc: bạn không còn thích những hoạt động trước đây, ngủ thất thường, mệt mỏi và khẩu vị cũng thay đổi rõ rệt.
Dấu hiệu sớm số 10: Cơ thể đau nhưng khó tìm thấy một nguyên nhân rõ ràng
Sức khỏe tâm thần và thể chất có mối liên hệ hai chiều.
Ở một số người, khó khăn tâm lý xuất hiện nổi bật dưới dạng đau đầu, căng cơ, khó chịu tiêu hóa, đau mạn tính hoặc những triệu chứng cơ thể khác. NIMH ghi nhận đau nhức, đau đầu, chuột rút hoặc vấn đề tiêu hóa không giải thích được và không cải thiện như mong đợi có thể xuất hiện cùng trầm cảm.
Đặc biệt ở nam giới, triệu chứng cơ thể đôi khi là lý do khiến họ tìm kiếm chăm sóc y tế trước khi nhận ra những thay đổi về cảm xúc. NIMH cũng lưu ý nam giới có thể biểu hiện khó khăn tâm thần bằng đau nhức, đau đầu hoặc triệu chứng tiêu hóa và có xu hướng ít nói về những cảm xúc tiêu cực hơn.
Điều này không có nghĩa “bác sĩ không tìm ra bệnh thì chắc chắn do tâm lý”.
Các triệu chứng cơ thể cần được đánh giá y khoa phù hợp. Chỉ sau khi xem xét đầy đủ mới có thể hiểu tâm lý đóng vai trò như thế nào trong toàn bộ vấn đề.
Dấu hiệu dễ bị bỏ qua ở nam giới: Làm việc quá mức, uống rượu hoặc hành vi nguy cơ
Không phải người đang trầm cảm nào cũng thu mình và nằm yên.
Một số người làm điều ngược lại: lao vào công việc, tập luyện quá mức, uống rượu thường xuyên hơn hoặc tìm kiếm những hoạt động kích thích để không phải đối diện với cảm giác bên trong.
NIMH ghi nhận ở nam giới, những dấu hiệu sức khỏe tâm thần đáng chú ý có thể bao gồm tăng sử dụng rượu hoặc chất, tham gia nhiều hành vi nguy cơ, tức giận, dễ kích thích, mất ngủ, khó cảm nhận cảm xúc tích cực và suy giảm chức năng trong công việc hoặc gia đình.
Điều này đặc biệt quan trọng vì người xung quanh đôi khi chỉ nhìn thấy một người “vẫn rất năng suất”.
Nhưng nếu phải làm việc liên tục mới không cảm thấy trống rỗng, hoặc ngày càng phụ thuộc vào rượu để ngủ và thư giãn, khả năng hoạt động bên ngoài không có nghĩa sức khỏe tâm thần vẫn ổn.
Buồn bình thường và trầm cảm khác nhau ở điểm nào?
Buồn là một cảm xúc tự nhiên và không nên được bệnh lý hóa.
Bạn có thể buồn sau một cuộc chia tay, thất bại nghề nghiệp hoặc mâu thuẫn gia đình. Thông thường cảm xúc có sự dao động, vẫn còn những khoảng thời gian dễ chịu và khả năng hoạt động dần trở lại khi tình huống được giải quyết.
Trầm cảm có xu hướng dai dẳng và lan rộng hơn. WHO nhấn mạnh trầm cảm khác với những dao động tâm trạng thông thường ở chỗ khí sắc trầm hoặc mất hứng thú tồn tại trong thời gian dài và có thể ảnh hưởng đến nhiều lĩnh vực như gia đình, công việc, học tập và quan hệ xã hội.
Thay vì chỉ hỏi “Tôi buồn đến mức nào?”, hãy quan sát bốn yếu tố: triệu chứng xuất hiện bao nhiêu ngày, kéo dài bao lâu, có bao nhiêu lĩnh vực cuộc sống bị ảnh hưởng và bạn có còn khả năng phục hồi sau nghỉ ngơi hoặc những trải nghiệm tích cực hay không.
Trầm cảm và kiệt sức nghề nghiệp có giống nhau không?
Có những điểm chồng lấp như mệt mỏi, giảm động lực và khó tập trung, nhưng hai khái niệm không hoàn toàn giống nhau.
Kiệt sức nghề nghiệp gắn nhiều với bối cảnh công việc. Một người có thể kiệt sức với nghề nghiệp nhưng vẫn cảm thấy hứng thú khi chơi thể thao, ở cạnh gia đình hoặc tham gia những hoạt động khác.
Trong trầm cảm, mất hứng thú và khí sắc tiêu cực thường lan rộng sang nhiều lĩnh vực của cuộc sống hơn. WHO xác định trầm cảm có thể ảnh hưởng đồng thời đến gia đình, bạn bè, cộng đồng, học tập và công việc.
Tuy nhiên, stress nghề nghiệp và trầm cảm có thể cùng tồn tại. Nếu bạn thấy mọi phần của cuộc sống đều dần trở nên nặng nề chứ không chỉ riêng công việc, việc đánh giá chuyên môn sẽ hữu ích hơn tự gắn nhãn “burnout”.
Đừng dùng mốc “hai tuần” như một lý do để trì hoãn
Tiêu chuẩn thời gian ít nhất hai tuần là một phần quan trọng khi chẩn đoán một giai đoạn trầm cảm, nhưng nó không có nghĩa bạn phải chờ đủ 14 ngày mới được tìm kiếm hỗ trợ.
NIMH cho biết ngay cả những người chỉ có một số triệu chứng nhưng chưa đáp ứng toàn bộ tiêu chuẩn chẩn đoán vẫn có thể hưởng lợi từ việc được hỗ trợ.
Nếu bạn nhận thấy hàng loạt thay đổi đang xảy ra cùng lúc và khả năng hoạt động giảm nhanh, có thể trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý sớm hơn.
Đặc biệt, bất kỳ suy nghĩ tự sát, hành vi tự gây thương tích hoặc nguy cơ mất an toàn nào cũng cần được xử lý ngay, không phụ thuộc triệu chứng đã kéo dài bao nhiêu ngày.
Khi nào những dấu hiệu trở thành tình huống cần hỗ trợ khẩn cấp?
Một trong những dấu hiệu quan trọng nhất là suy nghĩ liên quan đến cái chết hoặc tự sát.
Những suy nghĩ này có thể bắt đầu bằng cảm giác “mình không muốn thức dậy nữa”, “mọi người sẽ tốt hơn nếu không có mình” hoặc mong muốn biến mất. Nếu suy nghĩ tiến triển thành ý định tự gây hại, kế hoạch tự sát hoặc người đó cảm thấy không thể đảm bảo an toàn cho chính mình, cần xem đây là tình huống khẩn cấp.
WHO xác định ý nghĩ về cái chết hoặc tự sát là một triệu chứng có thể xuất hiện trong trầm cảm và trầm cảm làm tăng nguy cơ tự sát. APA cũng nhấn mạnh người có suy nghĩ hoặc ý định tự sát cần được chú ý ngay lập tức.
Trong tình huống này, hãy báo cho một người thân hoặc người đáng tin cậy, tránh để người có nguy cơ ở một mình và tìm đến cơ sở y tế hoặc khoa cấp cứu gần nhất để được đánh giá. Nếu có nguy cơ tự gây hại ngay lập tức, cần sử dụng dịch vụ cấp cứu hiện có tại nơi đang sinh sống.
Ngoài ra, trầm cảm đi kèm hoang tưởng, ảo giác, mất khả năng tự chăm sóc cơ bản hoặc trạng thái kích động nghiêm trọng cũng cần được đánh giá y tế sớm. NIMH xác định trầm cảm có triệu chứng loạn thần là một dạng trầm cảm nghiêm trọng cần được chăm sóc chuyên môn.
Làm sao tự theo dõi khi mới nhận thấy những thay đổi?
Thay vì cố trả lời ngay “Tôi có trầm cảm hay không?”, bạn có thể theo dõi xu hướng của mình trong một khoảng thời gian ngắn.
Hãy quan sát mức độ hứng thú, tâm trạng, giấc ngủ, năng lượng, khả năng tập trung, ăn uống, giao tiếp xã hội và hiệu suất trong công việc hoặc học tập.
Điều hữu ích nhất không phải ghi chép thật chi tiết mà là nhận ra một mô hình.
Ví dụ: trước đây bạn tập thể thao ba lần mỗi tuần nhưng trong một tháng gần đây gần như không còn muốn đi. Bạn thường xuyên thức dậy lúc 4 giờ sáng, hiệu suất giảm và cuối tuần không còn muốn gặp ai. Khi những thay đổi cùng hướng và cùng kéo dài, chúng cung cấp thông tin có giá trị hơn một ngày tâm trạng xấu.
NICE khuyến nghị đánh giá trầm cảm một cách toàn diện, bao gồm triệu chứng, mức độ nghiêm trọng, thời gian kéo dài, khả năng hoạt động và những yếu tố cá nhân hoặc xã hội liên quan, thay vì chỉ dựa trên số điểm của một bảng câu hỏi.
Các bài test trầm cảm trực tuyến có chẩn đoán được không?
Không nên sử dụng một bài test trực tuyến để tự xác nhận chẩn đoán.
Các công cụ sàng lọc có thể giúp nhận diện người có khả năng đang trải qua triệu chứng đáng quan tâm và hỗ trợ theo dõi mức độ thay đổi. Nhưng chúng không thay thế cuộc phỏng vấn lâm sàng và đánh giá toàn diện.
NICE nhấn mạnh không nên chỉ dựa vào việc đếm triệu chứng khi đánh giá trầm cảm mà cần xem xét cả mức độ suy giảm chức năng, thời gian, diễn tiến và hoàn cảnh của người bệnh.
Một điểm số cao có thể là lý do để bạn tìm kiếm đánh giá chuyên môn chứ không phải bằng chứng tự động rằng “tôi chắc chắn bị trầm cảm”.
Đánh giá trầm cảm tại cơ sở chuyên môn gồm những gì?
Một cuộc đánh giá tốt thường bắt đầu bằng cuộc trò chuyện, không phải thuốc.
Bác sĩ hoặc chuyên gia sức khỏe tâm thần có thể hỏi triệu chứng bắt đầu khi nào, xuất hiện bao nhiêu ngày trong tuần, ảnh hưởng thế nào đến giấc ngủ, ăn uống, công việc, quan hệ, hứng thú và khả năng chăm sóc bản thân. Họ cũng cần đánh giá suy nghĩ về cái chết hoặc tự sát khi có chỉ dấu phù hợp.
Thông tin về các giai đoạn tâm trạng trước đây cũng quan trọng. WHO lưu ý các giai đoạn trầm cảm có thể xuất hiện trong rối loạn lưỡng cực, nơi người bệnh cũng từng có những giai đoạn tăng năng lượng hoặc hoạt động, giảm nhu cầu ngủ, nói nhiều, tư duy tăng tốc hoặc hành vi bốc đồng. Điều này cần được phân biệt vì hướng điều trị không giống trầm cảm đơn cực.
Bác sĩ cũng có thể xem xét các nguyên nhân thể chất hoặc thuốc đang sử dụng nếu biểu hiện gợi ý. NIMH lưu ý một số bệnh lý, trong đó có rối loạn tuyến giáp, và một số thuốc có thể tạo ra triệu chứng tương tự trầm cảm.
Phát hiện sớm có đồng nghĩa phải uống thuốc sớm không?
Không.
Mục tiêu của phát hiện sớm là đánh giá đúng và can thiệp phù hợp, chứ không phải đưa tất cả mọi người vào điều trị bằng thuốc.
WHO cho biết trầm cảm có các phương pháp điều trị hiệu quả, bao gồm các phương pháp tâm lý và thuốc. Điều trị tâm lý là một phần quan trọng trong chăm sóc trầm cảm, trong khi thuốc chống trầm cảm thường được cân nhắc nhiều hơn ở những trường hợp mức độ vừa hoặc nặng và dựa trên tình trạng cụ thể của người bệnh.
NIMH cũng cho biết điều trị có thể bao gồm tâm lý trị liệu, thuốc hoặc phối hợp hai phương pháp và việc lựa chọn cần dựa trên nhu cầu, tình trạng y khoa và mong muốn của từng người.
Vì vậy, đi gặp chuyên gia không đồng nghĩa “đi để lấy thuốc”.
Trị liệu tâm lý có thể hỗ trợ gì khi triệu chứng mới xuất hiện?
Trị liệu tâm lý có thể giúp một người hiểu rõ những yếu tố đang liên quan đến tâm trạng, nhận diện những suy nghĩ không hữu ích và từng bước quay lại những hoạt động mang lại ý nghĩa.
WHO liệt kê một số phương pháp có bằng chứng trong điều trị trầm cảm như hoạt hóa hành vi, liệu pháp nhận thức – hành vi, liệu pháp liên cá nhân và liệu pháp giải quyết vấn đề.
Điểm quan trọng là không cần phải “trầm cảm thật nặng” mới được tham vấn tâm lý.
Ở những giai đoạn sớm, việc nhận diện stress, mất ngủ, xung đột trong quan hệ hoặc những mô hình tự phê bình kéo dài có thể giúp xây dựng phương án ứng phó trước khi mức suy giảm chức năng trở nên lớn hơn.
Bạn có thể làm gì khi nhận thấy những dấu hiệu đầu tiên?
Tự chăm sóc không thay thế điều trị khi đã có rối loạn trầm cảm, nhưng một số thói quen có thể hỗ trợ sức khỏe tinh thần trong giai đoạn khó khăn.
WHO khuyến nghị cố gắng duy trì những hoạt động từng mang lại hứng thú, giữ kết nối với bạn bè và gia đình, vận động đều đặn, duy trì giờ ăn và ngủ tương đối ổn định, hạn chế rượu và tránh sử dụng chất để đối phó với cảm xúc.
Điều quan trọng là đặt mục tiêu thực tế.
Khi năng lượng thấp, câu “từ ngày mai tôi phải trở lại bình thường” thường quá lớn. Bạn có thể bắt đầu bằng việc ra ngoài đi bộ một khoảng ngắn, ăn một bữa đúng giờ, trả lời một người bạn hoặc đặt lịch trao đổi với chuyên gia.
Nếu đang rất mệt, những việc tưởng như nhỏ này vẫn có thể là những bước đáng kể.
Người thân có thể nhận ra dấu hiệu trầm cảm sớm như thế nào?
Người ở gần đôi khi nhận thấy sự thay đổi trước chính người đang trải qua nó.
Bạn có thể nhận ra một người gần đây ngủ nhiều hơn, thường xuyên hủy hẹn, ít nói, dễ cáu, mất hứng thú, chăm sóc bản thân kém hơn hoặc hiệu suất công việc thay đổi. APA cho biết những thay đổi về giấc ngủ, khẩu vị, khí sắc, thu mình xã hội, giảm chăm sóc bản thân, giảm hiệu suất và mất động lực đều có thể là những dấu hiệu cần quan tâm khi xuất hiện thành cụm.
Nếu muốn hỏi, không cần mở đầu bằng “Bạn có bị trầm cảm không?”.
Một câu hỏi ít tạo áp lực hơn có thể là: “Dạo này mình thấy bạn có vẻ mệt và ít tham gia mọi thứ hơn trước. Bạn đang cảm thấy thế nào?”.
Lắng nghe thường hữu ích hơn cố đưa ra lời khuyên ngay.
Nếu người đó chia sẻ những suy nghĩ về cái chết hoặc tự sát, không nên bỏ qua chỉ vì họ vẫn đang làm việc hoặc có vẻ bình tĩnh. Cần chủ động hỗ trợ họ tiếp cận đánh giá chuyên môn và chăm sóc khẩn cấp khi có nguy cơ tức thời.
Góc nhìn Thân – Tâm tại Văn phòng Tâm lý Men’s Health
Ở nhiều người, đặc biệt là nam giới, dấu hiệu sớm của trầm cảm không nhất thiết xuất hiện dưới dạng “tôi cảm thấy rất buồn”. Biểu hiện đầu tiên có thể là mất ngủ, mệt mỏi, giảm tập trung, dễ cáu gắt, đau đầu, vấn đề tiêu hóa, giảm ham muốn hoặc ngày càng sử dụng rượu nhiều hơn để thư giãn. NIMH ghi nhận những biểu hiện này có thể xuất hiện trong khó khăn sức khỏe tâm thần ở nam giới và đôi khi làm vấn đề khó được nhận biết hơn.
Đây cũng là lý do việc kết nối y khoa và tâm lý có ý nghĩa. Mất ngủ, mệt mỏi, thay đổi ham muốn hoặc đau cơ thể có thể liên quan đến tâm trạng nhưng cũng có thể xuất phát từ các vấn đề thể chất hoặc sự tương tác của nhiều yếu tố. NIMH nhấn mạnh trầm cảm có thể cùng tồn tại với các bệnh mạn tính và một số tình trạng y khoa có thể tạo ra triệu chứng tương tự.
Văn phòng Tâm lý Men’s Health thuộc hệ sinh thái Trung tâm Sức khỏe Nam giới Men’s Health do TS.BS.CK2 Trà Anh Duy sáng lập, hướng đến mô hình chăm sóc kết hợp giữa y khoa và tâm lý. Với góc nhìn Thân – Tâm, chuyên gia không chỉ hỏi một người “có buồn hay không” mà còn xem xét giấc ngủ, năng lượng, sức khỏe thể chất, cảm xúc, hành vi, các mối quan hệ, chức năng tình dục, áp lực nghề nghiệp và hoàn cảnh sống.
Sự phối hợp giữa bác sĩ và nhà tâm lý có thể hỗ trợ đánh giá toàn diện hơn khi triệu chứng thể chất và tâm lý xuất hiện đồng thời. Mục tiêu không phải quy tất cả khó khăn về tâm lý mà là xác định những yếu tố đang thực sự cần được chăm sóc, trong môi trường chuyên nghiệp, kín đáo và tôn trọng cá nhân.
Dấu hiệu cảnh báo sớm của trầm cảm – Những câu hỏi thường gặp
Dấu hiệu đầu tiên của trầm cảm thường là gì?
Không có một dấu hiệu đầu tiên giống nhau ở tất cả mọi người. Những thay đổi thường gặp gồm giảm hứng thú, khí sắc buồn hoặc trống rỗng, dễ cáu gắt, mất ngủ, mệt mỏi và khó tập trung. Điều đáng chú ý là sự thay đổi kéo dài so với trạng thái bình thường của chính bạn.
Không cảm thấy buồn thì có thể bị trầm cảm không?
Có thể. Mất hứng thú hoặc niềm vui cũng là một triệu chứng cốt lõi. Một số người mô tả trạng thái của mình là trống rỗng, mất cảm xúc hoặc chỉ thấy cuộc sống ngày càng nặng nề thay vì buồn rõ rệt.
Dễ cáu gắt có phải dấu hiệu trầm cảm không?
Có thể là một biểu hiện, đặc biệt nếu đây là thay đổi mới và đi kèm những triệu chứng khác. Ở nam giới, tức giận và dễ kích thích đôi khi nổi bật hơn cảm giác buồn. Tuy nhiên, chỉ cáu gắt đơn độc không đủ để chẩn đoán trầm cảm.
Phải có triệu chứng hai tuần mới được coi là trầm cảm?
Một giai đoạn trầm cảm thường đòi hỏi các triệu chứng xuất hiện gần như mỗi ngày trong ít nhất hai tuần. Tuy nhiên, không cần chờ đủ hai tuần mới được tìm kiếm hỗ trợ nếu tình trạng nghiêm trọng, khả năng hoạt động giảm nhanh hoặc xuất hiện suy nghĩ tự gây hại.
Trầm cảm có thể chỉ biểu hiện bằng mất ngủ và mệt mỏi không?
Mất ngủ và mệt mỏi có thể xuất hiện trong trầm cảm nhưng cũng gặp ở nhiều tình trạng thể chất và tâm lý khác. Nếu đây là những triệu chứng duy nhất, cần tránh tự chẩn đoán và cân nhắc đánh giá những nguyên nhân khác phù hợp.
Người vẫn đi làm và cười nói bình thường có thể bị trầm cảm không?
Có. Khả năng duy trì một số hoạt động không loại trừ trầm cảm. Mức độ đánh giá còn phụ thuộc vào triệu chứng, thời gian kéo dài, mức đau khổ và lượng năng lượng người đó phải sử dụng để duy trì cuộc sống hằng ngày. NIMH xác định trầm cảm có thể ảnh hưởng đến hoạt động ở nhiều mức độ khác nhau.
Bài test trầm cảm online có đáng tin không?
Các thang sàng lọc có thể hỗ trợ nhận diện triệu chứng nhưng không thay thế chẩn đoán. NICE khuyến nghị đánh giá toàn diện thay vì dựa đơn thuần vào số lượng triệu chứng hoặc điểm số của một công cụ.
Khi nào dấu hiệu trầm cảm cần được xử lý khẩn cấp?
Khi xuất hiện ý nghĩ tự sát, ý định hoặc kế hoạch tự gây hại, không thể đảm bảo an toàn, có triệu chứng loạn thần hoặc mất khả năng tự chăm sóc nghiêm trọng, cần được đánh giá y tế khẩn cấp. Hãy thông báo cho người đáng tin cậy và tìm đến cơ sở y tế thay vì để người có nguy cơ tự đối phó một mình.
Kết luận
Những dấu hiệu cảnh báo sớm của trầm cảm thường không xuất hiện như một sự kiện rõ ràng. Chúng có thể bắt đầu bằng việc ngủ kém hơn một chút, ít muốn gặp mọi người hơn, dễ nổi nóng, mệt mỏi, giảm hứng thú hoặc ngày càng khó nhìn thấy điều tích cực trong tương lai.
Một thay đổi đơn lẻ chưa đủ để chẩn đoán trầm cảm. Điều đáng chú ý là một cụm triệu chứng cùng xuất hiện, kéo dài và dần ảnh hưởng đến khả năng học tập, làm việc, chăm sóc bản thân hoặc duy trì các mối quan hệ. WHO và NIMH đều nhấn mạnh rằng trầm cảm có thể được điều trị và việc có triệu chứng là lý do phù hợp để tìm kiếm chăm sóc sức khỏe, chứ không phải điều cần che giấu hoặc cố chịu đựng.
Vì vậy, thay vì chờ đến “khi quá muộn”, cách tiếp cận hữu ích hơn là quan sát những thay đổi của chính mình và tìm hỗ trợ khi chúng bắt đầu kéo dài hoặc làm cuộc sống khó khăn hơn. Nếu các triệu chứng thể chất và tâm lý xuất hiện đồng thời, mô hình đánh giá kết hợp y khoa và tâm lý tại Văn phòng Tâm lý Men’s Health có thể giúp xem xét vấn đề toàn diện hơn và lựa chọn hướng hỗ trợ phù hợp với từng người.
