Rối loạn nhân cách ranh giới (Borderline Personality Disorder – BPD) đặc trưng bởi khó điều hòa cảm xúc, hình ảnh bản thân thiếu ổn định và các mối quan hệ dễ dao động mạnh. Nỗi sợ bị bỏ rơi có thể khiến một người vừa khao khát được gần gũi, vừa phản ứng rất mạnh khi cảm thấy mình sắp bị từ chối.
Một người hôm nay có thể cảm thấy bạn đời là người duy nhất thực sự hiểu mình, nhưng chỉ sau một tin nhắn trả lời chậm lại tin rằng người kia không còn yêu mình. Họ có thể rất muốn được ở gần người khác nhưng đồng thời chủ động đẩy người đó ra xa vì sợ bị tổn thương trước. Những trạng thái tưởng như mâu thuẫn này thường được nhắc đến khi nói về BPD, nhưng chúng không đơn giản là “tính khí thất thường” hay cố tình gây khó khăn cho người khác.
Rối loạn nhân cách ranh giới là gì?
BPD là một rối loạn sức khỏe tâm thần liên quan đến một mô hình kéo dài của sự bất ổn trong cảm xúc, hình ảnh bản thân, hành vi và các mối quan hệ. Người có BPD có thể trải nghiệm cảm xúc với cường độ rất cao, khó trở lại trạng thái cân bằng sau khi bị kích hoạt và đôi khi có những hành vi bốc đồng khi đang đau khổ.
Không phải ai thường xuyên cãi nhau với người yêu, sợ chia tay hoặc có tâm trạng thay đổi cũng mắc BPD. Chẩn đoán cần dựa trên một mô hình triệu chứng kéo dài, xuất hiện trong nhiều hoàn cảnh và gây ảnh hưởng đáng kể đến cuộc sống. Theo hướng dẫn APA hiện hành, đánh giá còn cần xem xét các rối loạn đi kèm, sức khỏe thể chất, hoàn cảnh tâm lý – xã hội và nguy cơ tự gây tổn thương hoặc tự sát.
Vì sao người có BPD thường rất sợ bị bỏ rơi?
Nỗi sợ bị bỏ rơi là một trong những đặc điểm thường được nhắc đến ở BPD. Với một số người, chỉ một thay đổi nhỏ trong hành vi của người thân cũng có thể được cảm nhận như dấu hiệu cho thấy mối quan hệ sắp kết thúc.
Bạn đời trả lời tin nhắn muộn, một người bạn hủy cuộc hẹn hoặc ai đó có vẻ ít nhiệt tình hơn bình thường có thể kích hoạt suy nghĩ như “họ không cần mình nữa”, “mình sắp bị bỏ lại” hoặc “nếu họ rời đi thì mình sẽ không chịu nổi”. Cảm xúc sau đó có thể tăng rất nhanh, từ lo lắng sang tức giận, tuyệt vọng hoặc phản ứng bốc đồng.
Điều quan trọng là cảm giác bị bỏ rơi có thể xuất hiện ngay cả khi người khác không thực sự có ý định rời đi. Người bệnh không nhất thiết đang “làm quá” một cách có chủ đích; trải nghiệm chủ quan về nguy cơ mất đi mối quan hệ có thể rất thật và rất mạnh.
Vì sao có hiện tượng “hôm nay yêu hết lòng, ngày mai lại ghét bỏ”?
NIMH mô tả một đặc điểm thường gặp của BPD là xu hướng nhìn người khác hoặc tình huống theo những cực đối lập, chẳng hạn “hoàn toàn tốt” hoặc “hoàn toàn xấu”. Các mối quan hệ vì vậy có thể dao động giữa sự gần gũi mãnh liệt và thất vọng, giận dữ hoặc xa cách.
Trong tâm lý học, hiện tượng này thường được liên hệ với khái niệm splitting – phân tách. Khi cảm xúc quá mạnh, một người có thể khó giữ đồng thời hai ý tưởng rằng “người này vừa có điểm tốt vừa có thể làm tôi thất vọng”. Thay vào đó, hình ảnh về người kia có thể chuyển rất nhanh từ lý tưởng hóa sang mất niềm tin.
Ví dụ, khi cảm thấy được quan tâm, người bệnh có thể nghĩ “cuối cùng mình đã tìm được người không bao giờ bỏ mình”. Nhưng sau một cuộc tranh luận, suy nghĩ có thể chuyển thành “họ chưa bao giờ thực sự quan tâm đến mình”. Khi cảm xúc giảm xuống, cách nhìn về mối quan hệ lại có thể thay đổi.
Điều này không có nghĩa người mắc BPD không biết yêu hay mọi tình cảm của họ đều “giả tạo”. Cảm xúc thường rất thật tại thời điểm được trải nghiệm; khó khăn nằm ở khả năng điều hòa cường độ cảm xúc và duy trì một hình ảnh ổn định về bản thân cũng như người khác khi đang căng thẳng.
Nỗi sợ mất người khác có thể khiến chính người bệnh đẩy họ ra xa
Đây là một nghịch lý khá đau đớn của BPD. Một người càng sợ bị bỏ rơi đôi khi càng thực hiện những hành vi khiến mối quan hệ trở nên bất ổn.
Họ có thể liên tục cần được xác nhận rằng mình vẫn được yêu, gọi điện nhiều lần khi người kia im lặng hoặc phản ứng rất mạnh trước khoảng cách nhỏ. Ngược lại, có người chủ động chấm dứt mối quan hệ trước, lạnh lùng hoặc nói những lời tổn thương với suy nghĩ rằng “mình bỏ họ trước thì sẽ không bị họ bỏ”.
Sau khi cơn cảm xúc qua đi, người bệnh có thể cảm thấy hối hận, tội lỗi và càng lo rằng người kia sẽ rời bỏ mình. Một vòng lặp có thể hình thành: sợ mất mối quan hệ → phản ứng mạnh để bảo vệ mình → quan hệ trở nên căng thẳng → nỗi sợ bị bỏ rơi càng được củng cố.
BPD không chỉ là vấn đề trong tình yêu
Việc chỉ mô tả BPD như một kiểu “yêu ghét thất thường” dễ làm đơn giản hóa một tình trạng phức tạp. Ngoài các mối quan hệ thiếu ổn định, DSM-5-TR còn mô tả những đặc điểm như hình ảnh bản thân thay đổi, cảm giác trống rỗng kéo dài, bốc đồng, khó kiểm soát cơn giận và trong một số trường hợp có hành vi tự gây tổn thương hoặc ý nghĩ tự sát. Một số người còn trải nghiệm nghi ngờ người khác hoặc các triệu chứng phân ly khi chịu stress mạnh.
Hình ảnh bản thân thiếu ổn định đặc biệt đáng chú ý. Có thời điểm một người cảm thấy mình có năng lực và biết rõ mình muốn gì, nhưng sau một thất bại hoặc xung đột lại cảm thấy bản thân hoàn toàn vô giá trị. Mục tiêu, giá trị hoặc cách nhìn về chính mình cũng có thể thay đổi mạnh hơn so với thông thường.
Vì vậy, BPD ảnh hưởng không chỉ đến chuyện tình cảm mà còn có thể tác động đến công việc, tình bạn, gia đình và cách một người hiểu chính mình.
BPD có phải do sang chấn thời thơ ấu?
Không thể quy BPD cho một nguyên nhân duy nhất. Nghiên cứu hiện nay xem BPD là kết quả của sự tương tác giữa nhiều yếu tố sinh học, tâm lý, phát triển và môi trường. NIMH cũng nhấn mạnh vai trò có thể có của cả khác biệt sinh học lẫn các yếu tố xã hội và môi trường.
Một số người được chẩn đoán BPD có tiền sử bị bỏ bê, bạo lực, xâm hại, mất mát hoặc lớn lên trong môi trường cảm xúc thiếu ổn định. Những trải nghiệm đó có thể góp phần làm tăng tính nhạy cảm với sự từ chối hoặc khó điều hòa cảm xúc. Tuy nhiên, không phải tất cả người mắc BPD đều có tiền sử sang chấn, và phần lớn người từng trải qua tuổi thơ khó khăn cũng không phát triển BPD.
Vì vậy, không nên nhìn một vài trải nghiệm thời thơ ấu rồi tự kết luận rằng bản thân chắc chắn có rối loạn nhân cách ranh giới.
BPD có giống rối loạn lưỡng cực không?
Hai tình trạng này có thể bị nhầm vì đều liên quan đến thay đổi tâm trạng và hành vi bốc đồng, nhưng chúng không giống nhau.
Ở BPD, biến động cảm xúc thường liên quan chặt với các tình huống giữa người với người và có thể thay đổi tương đối nhanh sau cảm giác bị từ chối, chỉ trích hoặc bỏ rơi. Trong rối loạn lưỡng cực, các giai đoạn hưng cảm hoặc hưng cảm nhẹ có những đặc điểm riêng như khí sắc tăng hoặc dễ kích thích kéo dài, tăng hoạt động, giảm nhu cầu ngủ và những thay đổi khác diễn ra theo một giai đoạn rõ hơn. NIMH lưu ý rằng sự bốc đồng có thể xuất hiện ở cả hai nhưng BPD không có các giai đoạn khí sắc tăng đặc trưng của hưng cảm hoặc hưng cảm nhẹ.
Hai rối loạn cũng có thể cùng tồn tại, nên việc tự phân biệt bằng một vài biểu hiện trên mạng thường không đủ.
Người mắc BPD có phải là người “thao túng” người khác?
Đây là một trong những định kiến gây tổn thương nhất đối với BPD. Một hành vi như gọi điện liên tục, cầu xin người khác đừng rời đi hoặc phản ứng dữ dội có thể gây áp lực thật sự cho người xung quanh, nhưng không nên mặc định động cơ phía sau luôn là cố tình kiểm soát.
Trong nhiều trường hợp, hành vi xuất hiện khi người bệnh đang trải qua sợ hãi, đau khổ hoặc mất khả năng điều hòa cảm xúc. Việc hiểu cơ chế này không có nghĩa mọi hành vi đều phải được chấp nhận. Người thân vẫn có quyền thiết lập ranh giới, còn người bệnh cần học những cách giao tiếp và quản lý cảm xúc an toàn hơn.
Một cách nhìn vừa có sự thấu hiểu vừa duy trì trách nhiệm thường hữu ích hơn việc gắn nhãn một người là “độc hại”.
BPD có điều trị được không?
Có. Những quan niệm cho rằng người mắc BPD “không thể thay đổi” hoặc “điều trị không hiệu quả” không phù hợp với bằng chứng hiện nay. NIMH ghi nhận các phương pháp điều trị dựa trên bằng chứng có thể giúp giảm triệu chứng, cải thiện chức năng và chất lượng cuộc sống.
Tâm lý trị liệu là nền tảng của điều trị BPD. Hướng dẫn APA năm 2024 khuyến nghị sử dụng một phương pháp trị liệu có cấu trúc, có bằng chứng và tập trung trực tiếp vào những đặc điểm cốt lõi của rối loạn.
Một trong những phương pháp được biết đến nhiều nhất là Dialectical Behavior Therapy – DBT, được phát triển đặc biệt cho BPD. DBT tập trung vào những kỹ năng như nhận biết cảm xúc, chịu đựng khủng hoảng, điều hòa cảm xúc và cải thiện quan hệ với người khác.
Ngoài DBT, một số phương pháp trị liệu có cấu trúc khác cũng được sử dụng tùy trường hợp và nguồn lực chuyên môn. Điều quan trọng thường không phải tìm một “kỹ thuật thần kỳ”, mà là duy trì một quá trình trị liệu nhất quán với mục tiêu rõ ràng.
Thuốc có chữa được BPD không?
Thuốc không phải phương pháp điều trị chính cho những đặc điểm cốt lõi của BPD. APA hiện khuyến nghị nếu sử dụng thuốc hướng thần cho người mắc BPD, thuốc nên nhắm đến một triệu chứng cụ thể, có thời hạn phù hợp và đóng vai trò bổ trợ cho tâm lý trị liệu.
NICE cũng không khuyến nghị sử dụng thuốc như một phương pháp điều trị đặc hiệu cho chính BPD hoặc các hành vi cốt lõi liên quan đến rối loạn. Thuốc có thể cần thiết khi người bệnh đồng thời có trầm cảm, rối loạn lo âu hoặc những tình trạng khác cần điều trị.
Vì vậy, người bệnh không nên tự dùng thuốc hoặc kỳ vọng một loại thuốc có thể trực tiếp giải quyết toàn bộ nỗi sợ bị bỏ rơi, cảm giác trống rỗng và bất ổn trong quan hệ.
Khi nào cần tìm kiếm hỗ trợ chuyên môn?
Nên cân nhắc gặp bác sĩ tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý khi những biến động cảm xúc và quan hệ lặp đi lặp lại, gây đau khổ đáng kể hoặc khiến một người thường xuyên mất kiểm soát trong những thời điểm cảm thấy bị từ chối. Đặc biệt cần đánh giá khi đi kèm hành vi bốc đồng nguy hiểm, tự gây tổn thương, sử dụng chất hoặc suy nghĩ về cái chết.
BPD có liên quan đến nguy cơ tự gây tổn thương và hành vi tự sát nên đánh giá an toàn là một phần quan trọng của quá trình chăm sóc. Nếu một người đang có ý định tự sát, có kế hoạch tự gây tổn thương hoặc cảm thấy không thể giữ an toàn cho bản thân, cần báo cho người đáng tin cậy và tìm hỗ trợ trực tiếp tại cơ sở y tế khẩn cấp thay vì ở một mình.
Chăm sóc BPD cần nhìn cả con người, không chỉ nhìn hành vi
Một người mắc BPD có thể đồng thời trải qua mất ngủ, lo âu, trầm cảm, căng thẳng kéo dài hoặc những khó khăn về sức khỏe và đời sống tình cảm. Nếu chỉ nhìn vào những lần giận dữ hoặc mối quan hệ bất ổn, rất dễ bỏ qua nỗi đau và những yếu tố đang duy trì vấn đề.
Văn phòng Tâm lý Men’s Health thuộc hệ sinh thái Trung tâm Sức khỏe Nam giới Men’s Health do TS.BS.CK2 Trà Anh Duy sáng lập được xây dựng theo hướng kết nối chăm sóc tâm lý với y khoa. Góc nhìn Thân – Tâm giúp việc đánh giá chú ý đồng thời đến cảm xúc, hành vi, giấc ngủ, sức khỏe thể chất, các mối quan hệ và hoàn cảnh sống của mỗi người, từ đó hỗ trợ xây dựng kế hoạch chăm sóc phù hợp hơn.
Rối loạn nhân cách ranh giới – Những câu hỏi thường gặp
Người mắc BPD có thực sự yêu người khác không?
Có. BPD không làm một người mất khả năng yêu thương. Khó khăn chủ yếu nằm ở điều hòa cảm xúc, cảm giác an toàn và cách phản ứng khi sợ bị mất đi một mối quan hệ.
Vì sao người mắc BPD có thể rất yêu rồi đột nhiên lạnh lùng?
Khi thất vọng hoặc cảm thấy bị từ chối, cách nhìn về người kia có thể nhanh chóng chuyển từ lý tưởng hóa sang tiêu cực. Đây có thể là một phần của khó khăn trong việc giữ cái nhìn cân bằng khi cảm xúc đang quá mạnh.
Sợ bị bỏ rơi có nghĩa là mắc BPD không?
Không. Nỗi sợ bị bỏ rơi có thể xuất hiện trong nhiều hoàn cảnh như kiểu gắn bó không an toàn, sang chấn, lo âu hoặc sau những trải nghiệm mất mát. BPD cần một mô hình triệu chứng rộng và kéo dài hơn.
Người mắc BPD có biết mình đang phản ứng quá mức không?
Một số người nhận ra sau khi cảm xúc giảm xuống, nhưng trong thời điểm bị kích hoạt, cảm xúc có thể mạnh đến mức rất khó nhìn tình huống theo cách khác. Trị liệu giúp tăng khả năng nhận diện giai đoạn này và tạo thêm lựa chọn trước khi hành động.
BPD có thể cải thiện lâu dài không?
Có. Nhiều người có thể giảm đáng kể triệu chứng và cải thiện khả năng làm việc, duy trì quan hệ và quản lý cảm xúc khi được điều trị phù hợp.
Kết luận
Rối loạn nhân cách ranh giới không đơn giản là một người “yêu quá nhiều”, “ghét quá nhanh” hay thích tạo ra những mối quan hệ đầy kịch tính. Phía sau những biến động đó thường là khó khăn sâu hơn trong việc điều hòa cảm xúc, duy trì hình ảnh ổn định về bản thân và cảm thấy an toàn khi gắn bó với người khác.
Nỗi sợ bị bỏ rơi có thể rất mạnh, nhưng nó không quyết định toàn bộ cuộc đời hoặc khả năng xây dựng một mối quan hệ lành mạnh. Với đánh giá đúng và một quá trình trị liệu có cấu trúc, người mắc BPD có thể học cách nhận diện cảm xúc trước khi hành động, xây dựng ranh giới và duy trì những mối quan hệ ổn định hơn.
