Tha thứ cho cha mẹ không đồng nghĩa với quên đi tổn thương, bỏ qua hành vi sai hay tiếp tục chịu đựng. Tìm hiểu cách tha thứ nhưng vẫn giữ ranh giới.
Có người muốn tha thứ cho cha mẹ để lòng mình nhẹ hơn, nhưng lại sợ rằng tha thứ đồng nghĩa với việc phải quay về, phải gần gũi hoặc tiếp tục chịu những lời nói và hành vi từng khiến mình tổn thương. Thực tế, tha thứ và thiết lập ranh giới là hai việc khác nhau. Bạn có thể buông bớt oán giận mà vẫn nói “không” với những điều không còn phù hợp.
Tha thứ không đồng nghĩa với nói rằng “chuyện đó không sao”
Đây có lẽ là hiểu lầm phổ biến nhất về sự tha thứ.
Một người có thể tha thứ nhưng vẫn thừa nhận rất rõ:
“Những gì đã xảy ra với tôi là không đúng.”
“Tôi đã bị tổn thương vì cách cha mẹ đối xử.”
“Tôi không muốn điều đó tiếp tục xảy ra.”
Trong tâm lý học, tha thứ thường được hiểu là một quá trình thay đổi cách một người liên hệ với sự tổn thương và với người đã gây ra nó. Điều này không đòi hỏi phải phủ nhận, quên đi hay biện minh cho hành vi gây tổn thương. Mayo Clinic cũng phân biệt khá rõ: tha thứ không đồng nghĩa với quên hoặc bào chữa cho điều đã xảy ra, và cũng không bắt buộc phải hòa giải với người đã làm tổn thương mình.
Đây là điểm đặc biệt quan trọng khi người gây tổn thương lại chính là cha hoặc mẹ.
Bởi trong nhiều gia đình, “tha thứ” thường bị hiểu thành:
“Bố mẹ dù sao cũng là bố mẹ.”
“Chuyện qua rồi thì bỏ qua đi.”
“Con cái không được để bụng cha mẹ.”
Những câu này có thể xuất phát từ mong muốn giữ gìn gia đình, nhưng nếu được sử dụng để khiến một người tiếp tục chịu đựng hành vi gây tổn thương thì đó không còn đơn giản là lời khuyên về sự tha thứ nữa.
Tha thứ, hòa giải và tin tưởng là ba chuyện khác nhau
Có thể hình dung ba khái niệm này tách biệt.
Tha thứ chủ yếu liên quan đến quá trình bên trong của bạn: bạn muốn tiếp tục mang theo bao nhiêu giận dữ, oán hận hoặc nhu cầu đòi lại công bằng bằng cảm xúc.
Hòa giải là việc hai người xây dựng lại mối quan hệ. Điều này cần sự tham gia của cả hai phía.
Tin tưởng là thứ thường phải được xây dựng lại thông qua hành vi nhất quán theo thời gian.
Vì vậy, bạn hoàn toàn có thể đi đến một nơi như:
“Tôi không muốn tiếp tục sống trong căm giận. Tôi hiểu cha mẹ cũng có những giới hạn và câu chuyện của họ. Nhưng tôi vẫn không thể để họ tiếp tục đối xử với tôi như trước.”
Đó không phải một sự mâu thuẫn.
Một mối quan hệ chỉ có thể thực sự thay đổi khi người gây tổn thương cũng có khả năng nhìn nhận hành vi của mình, tôn trọng giới hạn và thay đổi cách tương tác.
Tha thứ của một người không tự động làm cho người còn lại trở nên an toàn.
Tại sao việc đặt ranh giới với cha mẹ lại khó đến vậy?
Nếu người gây tổn thương là đồng nghiệp hoặc một người quen, chúng ta thường dễ hình dung việc tạo khoảng cách.
Nhưng với cha mẹ, câu chuyện phức tạp hơn rất nhiều.
Từ nhỏ, trẻ phụ thuộc vào cha mẹ cả về thể chất lẫn cảm xúc. Cha mẹ cũng thường là những người đầu tiên dạy trẻ thế nào là tình yêu, sự an toàn, trách nhiệm và lòng hiếu thảo.
Vì thế, khi trưởng thành, một người có thể đồng thời mang hai cảm xúc tưởng như trái ngược:
“Tôi yêu bố mẹ.”
và
“Ở gần bố mẹ khiến tôi tổn thương.”
Hoặc:
“Tôi biết bố mẹ đã hy sinh nhiều cho tôi.”
nhưng đồng thời:
“Tôi không chịu nổi cách bố mẹ kiểm soát cuộc sống của mình.”
Hai điều này hoàn toàn có thể cùng tồn tại.
Những trải nghiệm bất lợi trong thời thơ ấu, bao gồm bạo lực, lạm dụng, bỏ bê hoặc môi trường gia đình thiếu an toàn, có liên quan với nhiều khó khăn sức khỏe tâm thần về sau. Điều đó không có nghĩa một tuổi thơ khó khăn sẽ quyết định toàn bộ cuộc đời một người, nhưng nó cho thấy những trải nghiệm gia đình có thể để lại ảnh hưởng lâu dài.
Một ranh giới lành mạnh không phải là hình phạt
Nhiều người cảm thấy tội lỗi khi nói:
“Con không muốn nói chuyện này.”
“Con sẽ về nếu mọi người không tiếp tục chỉ trích chuyện riêng của con.”
“Con không thể cho bố mẹ vay thêm tiền.”
“Nếu cuộc trò chuyện chuyển sang xúc phạm, con sẽ dừng lại.”
Họ sợ mình ích kỷ hoặc bất hiếu.
Nhưng ranh giới không nhất thiết mang ý nghĩa:
“Tôi muốn trừng phạt bố mẹ.”
Ranh giới có thể đơn giản là:
“Đây là điều tôi có thể tham gia, và đây là điều tôi không thể tiếp tục chịu đựng.”
Điểm quan trọng nằm ở việc ranh giới tập trung vào hành vi của chính mình.
Chẳng hạn, thay vì:
“Bố mẹ không được nói như vậy nữa.”
một ranh giới thực tế hơn có thể là:
“Nếu cuộc trò chuyện tiếp tục có những lời xúc phạm, con sẽ dừng cuộc gọi và mình nói chuyện lại khi mọi người bình tĩnh hơn.”
Bạn không thể hoàn toàn kiểm soát người khác.
Nhưng bạn có thể quyết định mình sẽ làm gì khi một giới hạn bị vượt qua.
Tha thứ không có nghĩa phải trở lại mức độ gần gũi như trước
Đôi khi một người đã làm rất nhiều việc để chữa lành mối quan hệ với cha mẹ nhưng nhận ra rằng họ chỉ có thể duy trì mối quan hệ ở một mức độ nhất định.
Ví dụ, thay vì gọi điện mỗi ngày, họ gọi một lần mỗi tuần.
Thay vì kể tất cả chuyện riêng, họ chỉ chia sẻ những thông tin mình cảm thấy an toàn.
Thay vì ở cùng cha mẹ nhiều ngày, họ lựa chọn những cuộc gặp ngắn hơn.
Một số người cần khoảng cách nhiều hơn. Trong những trường hợp có hành vi bạo lực, đe dọa, thao túng nghiêm trọng hoặc liên tục xâm phạm giới hạn, ưu tiên đầu tiên nên là sự an toàn chứ không phải duy trì hình ảnh một gia đình “bình thường”.
Khoảng cách không nhất thiết đồng nghĩa với thù ghét.
Đôi khi khoảng cách chính là điều giúp một mối quan hệ còn có thể tồn tại.
“Nhưng cha mẹ tôi cũng từng có một tuổi thơ rất khó khăn”
Hiểu được lịch sử của cha mẹ có thể là một phần quan trọng của quá trình chữa lành.
Một người có thể nhận ra:
“Mẹ tôi kiểm soát vì bà từng sống trong một môi trường rất bất an.”
“Bố tôi không biết thể hiện tình cảm vì ông chưa từng được nhận điều đó từ cha mình.”
Những hiểu biết này có thể giúp chúng ta nhìn cha mẹ như những con người có lịch sử, tổn thương và giới hạn riêng.
Nhưng có một khác biệt quan trọng giữa hiểu và cho phép.
Hiểu tại sao một người cư xử như vậy không đồng nghĩa với việc hành vi ấy trở nên chấp nhận được.
Có thể cùng lúc giữ hai suy nghĩ:
“Tôi hiểu vì sao bố mẹ trở thành con người như hiện tại.”
và:
“Tôi vẫn cần bảo vệ mình khỏi những hành vi khiến tôi tổn thương.”
Trong nghiên cứu gia đình, khả năng duy trì một bản sắc và lập trường riêng trong khi vẫn giữ kết nối tình cảm với gia đình thường được bàn đến dưới khái niệm “differentiation of self”. Một tổng quan nghiên cứu cho thấy mức độ phân hóa bản thân tốt hơn có liên quan với sức khỏe tâm lý và chất lượng các mối quan hệ tốt hơn.
Bạn có bắt buộc phải tha thứ cho cha mẹ không?
Không.
Tha thứ có thể có giá trị với một số người, nhưng không nên trở thành nghĩa vụ đạo đức áp đặt lên người đang bị tổn thương.
Các phân tích gộp về những can thiệp hướng đến sự tha thứ cho thấy chúng có thể giúp giảm một số biểu hiện như giận dữ, stress, trầm cảm hoặc lo âu ở một số nhóm người. Nhưng kết quả nghiên cứu không có nghĩa tất cả mọi người đều phải tha thứ, càng không có nghĩa tha thứ là điều kiện bắt buộc để hồi phục.
Có người cảm thấy:
“Tôi muốn tha thứ vì không muốn chuyện quá khứ tiếp tục chi phối mình.”
Người khác lại cảm thấy:
“Tôi chưa sẵn sàng dùng từ tha thứ. Hiện tại tôi chỉ muốn chấp nhận rằng chuyện đó đã xảy ra và sống tiếp.”
Cả hai đều có thể là những vị trí tâm lý hợp lý.
Chữa lành không phải một kỳ thi mà tất cả mọi người đều phải hoàn thành bằng câu:
“Tôi đã tha thứ.”
Tha thứ quá sớm đôi khi lại khiến cảm xúc bị bỏ qua
Một người vừa bắt đầu nhận ra rằng mình từng bị tổn thương có thể cần thời gian để tức giận.
Sự tức giận đôi khi mang một thông điệp:
“Điều xảy ra với tôi không ổn.”
Nếu lập tức ép mình:
“Phải tha thứ.”
“Tôi không được giận bố mẹ.”
“Bố mẹ cũng khổ mà.”
thì người đó có thể lại tiếp tục làm điều mình đã quen từ nhỏ: đặt trải nghiệm của cha mẹ lên trước trải nghiệm của chính mình.
Quá trình hồi phục đôi khi cần đi qua việc gọi đúng tên những gì đã xảy ra, nhận ra mình đã mất gì, cho phép mình buồn hoặc tức giận, rồi sau đó mới quyết định mình muốn có mối quan hệ như thế nào với quá khứ.
Không có một thứ tự cố định cho tất cả mọi người.
Làm sao biết mình đang tha thứ hay chỉ tiếp tục chịu đựng?
Một câu hỏi khá hữu ích là:
“Sau mỗi lần tiếp xúc với cha mẹ, tôi đang cảm thấy thế nào và điều gì cứ lặp lại?”
Nếu bạn nói rằng mình đã tha thứ nhưng vẫn thường xuyên bị xúc phạm, kiểm soát, đe dọa hoặc ép buộc; đồng thời không thể nói “không” vì sợ bị xem là người con tệ, có thể vấn đề không nằm ở việc bạn “chưa tha thứ đủ”.
Có thể bạn đang thiếu một ranh giới.
Ngược lại, một người đã thiết lập ranh giới có thể vẫn buồn, giận hoặc thất vọng về cha mẹ. Điều đó cũng không có nghĩa ranh giới của họ thất bại.
Ranh giới không có nhiệm vụ xóa hết cảm xúc.
Nó giúp tạo ra một môi trường mà ở đó những tổn thương cũ ít có cơ hội tiếp tục được tái diễn.
Nếu cha mẹ không chịu thay đổi thì sao?
Đây là phần khó nhất vì có những điều chúng ta không thể sửa bằng cách giải thích thêm.
Bạn có thể nói rất rõ cảm xúc của mình nhưng cha mẹ vẫn phủ nhận.
Bạn có thể xin họ đừng so sánh nhưng họ vẫn tiếp tục.
Bạn có thể cố giải thích rằng một câu nói khiến mình tổn thương nhưng lại nhận được:
“Bố mẹ nói vậy cũng chỉ vì thương con.”
Đến một thời điểm, câu hỏi có thể không còn là:
“Làm sao để tôi khiến cha mẹ hiểu?”
mà trở thành:
“Nếu họ không thay đổi, tôi cần làm gì để chăm sóc mình?”
Đó có thể là giảm một số chủ đề trò chuyện, giới hạn thời gian tiếp xúc, thay đổi kỳ vọng hoặc tìm một khoảng cách phù hợp.
Trong những gia đình có xung đột kéo dài hoặc xa cách, nghiên cứu cho thấy căng thẳng trong quan hệ liên thế hệ có thể liên quan đến sức khỏe tâm lý; hỗ trợ tâm lý hoặc những nhóm hỗ trợ phù hợp cũng có thể giúp giảm cảm giác cô độc và xấu hổ ở một số người.
Chữa lành mối quan hệ với cha mẹ không phải lúc nào cũng là sửa lại mối quan hệ
Đây là một khác biệt đáng lưu ý.
Có những trường hợp cha mẹ và con cái cùng nhìn nhận vấn đề, nói chuyện, thay đổi và xây dựng lại sự tin tưởng.
Nhưng cũng có những trường hợp điều đó không xảy ra.
Khi ấy, chữa lành có thể mang một ý nghĩa khác:
Không còn phải dành cả ngày để chứng minh với cha mẹ rằng mình đúng.
Không còn sống chỉ để được công nhận.
Không còn cảm thấy một lời chỉ trích của cha mẹ quyết định giá trị của mình.
Không còn lặp lại cách đối xử ấy với con cái hoặc người bạn đời.
Tức là mối quan hệ bên ngoài có thể không thay đổi nhiều, nhưng mối quan hệ bên trong của bạn với những trải nghiệm ấy đã khác.
Khi nào nên tìm đến hỗ trợ tâm lý?
Bạn có thể cân nhắc trao đổi với chuyên gia nếu những trải nghiệm với cha mẹ vẫn thường xuyên kích hoạt cảm giác sợ hãi, tội lỗi, xấu hổ hoặc tức giận rất mạnh; bạn gặp khó khăn khi đặt giới hạn; hoặc các khuôn mẫu cũ đang lặp lại trong tình yêu, hôn nhân hay cách nuôi dạy con.
Những trải nghiệm bất lợi trong thời thơ ấu có liên quan với nguy cơ cao hơn của một số vấn đề tâm lý khi trưởng thành, nhưng chúng không quyết định số phận của một người. Mối quan hệ an toàn, hỗ trợ xã hội và những can thiệp phù hợp đều có thể đóng vai trò bảo vệ.
Trị liệu tâm lý cũng không nhất thiết nhằm thúc đẩy bạn phải hòa giải với cha mẹ. Mục tiêu phù hợp hơn thường là giúp bạn hiểu trải nghiệm của mình, nhận diện những khuôn mẫu đang tiếp diễn và lựa chọn cách ứng xử phù hợp với hoàn cảnh hiện tại.
Góc nhìn Thân – Tâm tại Văn phòng Tâm lý Men’s Health
Những căng thẳng kéo dài trong gia đình đôi khi không chỉ xuất hiện dưới dạng cảm xúc. Một người có thể đồng thời gặp mất ngủ, mệt mỏi, căng cơ, giảm tập trung, lo âu hoặc những thay đổi về đời sống tình dục.
Vì vậy, khi một vấn đề gia đình đã kéo dài nhiều năm, việc chỉ nhìn vào một triệu chứng riêng lẻ đôi khi chưa đủ.
Văn phòng Tâm lý Men’s Health thuộc hệ sinh thái Trung tâm Sức khỏe Nam giới Men’s Health do TS.BS.CK2 Trà Anh Duy sáng lập, hướng đến mô hình kết hợp giữa chăm sóc y khoa và tâm lý. Cách tiếp cận Thân – Tâm giúp xem xét đồng thời sức khỏe thể chất, cảm xúc, hành vi, các mối quan hệ và hoàn cảnh sống, thay vì mặc định mọi triệu chứng đều có nguyên nhân tâm lý.
Tha thứ cho cha mẹ – Những câu hỏi thường gặp
Tha thứ cho cha mẹ có nghĩa là phải quên chuyện cũ không?
Không. Bạn có thể tha thứ nhưng vẫn nhớ những gì đã xảy ra và sử dụng trải nghiệm đó để bảo vệ mình trong tương lai. Tha thứ không đồng nghĩa với quên hoặc phủ nhận tổn thương.
Tha thứ có bắt buộc phải làm hòa với cha mẹ không?
Không. Hòa giải là một quá trình của mối quan hệ và cần sự tham gia của cả hai bên. Tha thứ có thể diễn ra ngay cả khi bạn vẫn giữ khoảng cách.
Đặt giới hạn với cha mẹ có phải là bất hiếu?
Không thể đánh giá một ranh giới là “bất hiếu” chỉ vì nó khiến cha mẹ không hài lòng. Ranh giới là cách xác định những hành vi và mức độ tương tác mà bạn có thể chấp nhận, đặc biệt khi một kiểu tương tác đang gây tổn thương kéo dài.
Có nên cắt đứt hoàn toàn quan hệ với cha mẹ?
Không có một câu trả lời chung. Khoảng cách cần thiết phụ thuộc vào mức độ tổn thương, sự an toàn, khả năng thay đổi của các bên và hoàn cảnh cụ thể. Những quyết định lớn như vậy có thể được cân nhắc kỹ hơn với một chuyên gia nếu bạn đang rất xung đột hoặc cảm thấy tội lỗi.
Nếu cha mẹ không xin lỗi thì tôi có thể chữa lành không?
Có thể. Lời xin lỗi và sự thay đổi từ cha mẹ có thể rất có ý nghĩa, nhưng sự hồi phục của bạn không nhất thiết phải phụ thuộc hoàn toàn vào việc họ có thừa nhận quá khứ hay không.
Tôi hiểu cha mẹ cũng từng bị tổn thương, vậy có nên bỏ qua không?
Hiểu hoàn cảnh của cha mẹ có thể giúp bạn có thêm sự cảm thông, nhưng không làm mất đi quyền được bảo vệ khỏi những hành vi gây tổn thương. Hiểu nguyên nhân và chấp nhận hành vi là hai chuyện khác nhau.
Kết luận
Tha thứ cho cha mẹ không đồng nghĩa với việc quay trở lại và tiếp tục chịu đựng những điều từng làm mình đau.
Bạn có thể hiểu cha mẹ mà vẫn không đồng ý với cách họ đối xử.
Bạn có thể thương họ mà vẫn cần khoảng cách.
Bạn có thể buông bớt oán giận mà vẫn giữ một ranh giới rất rõ.
Và bạn cũng có quyền chưa sẵn sàng tha thứ.
Điều quan trọng không phải là đạt đến một hình ảnh lý tưởng rằng “gia đình phải hòa thuận bằng mọi giá”. Quan trọng hơn là xây dựng một mối quan hệ trong đó sự gần gũi không phải đánh đổi bằng việc liên tục hy sinh sự an toàn và lòng tự trọng của chính mình.
Đôi khi, câu hỏi cần đặt ra không phải “Tôi đã tha thứ cho cha mẹ chưa?”, mà là:
“Từ những gì đã xảy ra, hôm nay tôi cần làm gì để không tiếp tục làm tổn thương chính mình?”
